جلسه تفسیر آیتالله العظمی جوادی آملی:
مفسر بزرگ قرآن گفت: جریان پلورالیسم دینی هم در سوره انعام آیه 126(1) آمده است و هم در سوره اعراف(2) که ما بیش از یک صراط نداریم؛ در سوره آل عمران(3) هم آمده که تنها دین مرضی خدا اسلام است، بر همین اساس پلورالیسم دینی باطل است و کثرت دینی قابل قبول نیست.
آیتاللهالعظمی عبدالله جوادی آملی، مرجع تقلید شیعیان چهارشنبه، 27 آذر، در تفسیر آیات 5 تا 11 سوره یس در مسجد اعظم قم گفت: خداوند در سوره یاسین بعد از سوگند به قرآن کریم فرمود شما از مرسلین هستید نه تنها از انبیا هستید بلکه از مرسلین هستند و صاحب کتاب هستند و علاوه بر اینها بر صراط مستقیم هستید؛ بر اساس آیات اولیه این سوره همه مرسلین بر یک صراط هستند و دیگر صراطهای متعدد نخواهیم داشت.
* رد جریان پلورالیسم دینی در سورههای انعام و اعراف
این مرجع تقلید شیعیان عنوان کرد: جریان پلورالیسم دینی و کثرت دینی هم در سوره انعام آیه 126 آمده است و هم در سوره اعراف که ما بیش از یک صراط نداریم. البته راههای فرعی که از آنها به شریعت و منهاج عنوان میشود وجود دارد و هر دینی فروعات خاص خودش را دارد، همچنان که در آیه 48 سوره مائده میفرماید «لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا؛ براى هر یک از شما [امتها] شریعت و راه روشنى قرار دادهایم » بنابر این هر امت نماز مخصوص، روزه مخصوص، قبله مخصوص و دیگر فروعات خاص خودش را دارد. ولی مجموعا همه ادیان بر یک صراط مستقیم هستند و صراط مستقیم هم یکی است.
* صراط و دین جمع ندارد
وی ادامه داد: در سوره هود و مانند آن بیان شده است که خدا بر صراط مستقیم است، بر این اساس تمام کارهای خدا بر صراط مستقیم است و زمانی که پیامبران فرستادگان خدا در میان مردم باشند پس باید آنان که راهیان راه الله هستند؛ نیز در صراط مستقیم باشند. در سوره آل عمران هم آمده که تنها دین مرضی خدا اسلام است، بر همین اساس است که صراط و دین جمع ندارد چرا که همه اینها یکی هستند. بنابراین زمانی که راه یکی است پلورالیسم دینی باطل است و کثرت دینی قابل قبول نیست.
* انذار در ایمان آوردن از تبشیر تاثیرگذارتر است
این مفسر قرآن بیان کرد: بر اساس آیه «وَسَوَاءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ» خداوند میفرماید چه آنها را انذار دهی و بترسانی یا نترسانی آنها ایمان نمیآوردند این نشان میدهد که اگر آنها تبشیر هم شوند مؤمن نمیشوند چون که غالبا انذار تأثیر بیشتری در ایمان دارد تا تبشیر. حتی اگر برای اینها برهان هم بیاورید آنها ایمان نمیآورند چون آنها در حجاب هستند و صفحه دل و لوح سفیدی که به آنها داده بودیم را پر کردهاند و جای دیگری برای چیز دیگر نگذاشتهاند.
* چرا خداوند بر دلهای مشرکان مهر میزند؟
آیتالله جوادی اظهار کرد: وقتی آنها آنقدر این لوح سفید را سیاه کردند که به وضوح میگویند چه ما را انذار کنی چه نکنی تفاوتی ندارد اینها جایی برای نور در لوح سفید نگذاشتهاند و زمانی که آنها این لوح سفید را سیاه کردهاند پس ما هم به این لوح سیاه مهر میزنیم. این مفهوم همان چیزی است که خداوند در آیه 6 سوره بقره بیان کرده است: «خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عظِیمٌ؛ خداوند بر دلهاى آنان و بر شنوایى ایشان مهر نهاده و بر دیدگانشان پردهاى است و آنان را عذابى دردناک است».
* تشریح معنای «غل» در آیه 8 سوره یس
وی ادامه داد: مفهوم «غل» در آیه 8 سوره یس این است که دستها را به گردن میبندند تا زیر چانه که نتواند سرخم کند و روشن شد که این شخص آینده را نمیتواند ببیند از گذشته هم خبر ندارد و جلوی پای خود را هم نمیتواند ببیند. اینها در حقیقت مقمح هستند. آنها سر به هوا هستند و از شدت هراس چشمشان بسته است. بنابراین این فرد اگر چه سرش به هوا است نمیتواند بالا را هم ببیند. تمام آیات در این باره نشان دهنده این است که آنها بالا را هم نمیبینند چون مغضوض البصر هستند و چشمشان نمیبیند. وضع این گونه افراد در قیامت نیز همین گونه است.
آیتالله جوادی آملی بیان کرد: در آیه 7 سوره لقمان نیز بیان شده است «وَإِذَا تُتْلَى عَلَیْهِ آیَاتُنَا وَلَّى مُسْتَکْبِرًا کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهَا کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْرًا فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِیمٍ؛ و هنگامى که آیات ما بر او خوانده شود، متکبّرانه روى مىگرداند، چنان که گویى آنها را نشنیده است؛ گویى در هر دو گوشش سنگینى افتاده و کر شده است؛ پس او را به عذابى دردناک بشارت ده» مشرکان اول گویا نمیشنوند اما در آخر اصلا نمیشنوند و انگار گوششان کر شده است و آیات الهی را افسانه میخوانند. اینها بر خلاف مومنان به جای اینکه گویا نشنیدن را تبدیل کنند به شنیدن آن را تبدیل میکنند به کری مانند همان بتها و چوبها.
این مرجع تقلید تصریح کرد: این گروه در قیامت به همین وضعی که در پایان سوره ابراهیم آمده است دچار میشوند: «وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا یَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصَارُ (42) مُهْطِعِینَ مُقْنِعِی رُئُوسِهِمْ لَا یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ؛ = و تو اى انسان مپندار که خدا از آنچه ستمکارانِ غرق در ناز و نعمت انجام مىدهند بى خبر است؛ جز این نیست که کیفر آنان را تا روزى که چشمها از ترس خیره مىشود به تأخیر مىافکند (42) در حالى که گردنهایشان را کشیده و سرهایشان را بالا آوردهاند، و بر اثر ترس پلکهایشان بر هم نمىآید و دلهایشان از هر چاره و تدبیرى تهى است».
* گناه؛ حجابی که دیده نمیشود
وی ادامه داد: دل اینها خالی است سرشان بالاست اما قدرت این که بخواهند این طرف و آن طرف را ببینند، ندارند؛ اینها همان کسانی بودند که در دنیا سر به هوا بودند. بنابراین آنها در حجاب هستند و این حجاب، تنها حجاب مادی نیست و حجاب معنوی را هم شامل میشود. حجاب گاهی دیدنی است مانند دیوار و در و پرده و ... و گاهی پنهان است که انسان آن را نمیبیند مثل گناه که به واقع گناه حجابی است که دیده نمیشود.
*وقتی میخواهد بترساند، میگوید از کسی که بخشنده است بترس
آیتالله جوادی در تفسیر آیه «إِنَّمَا تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ وَخَشِیَ الرَّحْمَنَ بِالْغَیْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَأَجْرٍ کَرِیمٍ؛ تو فقط کسى را هشدار مىدهى و هشدار تو براى او سودمند است که قرآن را تصدیق کند و به سمت و سوى آن گراید و از خداى رحمان که براى او در حجاب است، بهراسد و در عین حال به رحمتش امیدوار باشد. چنین کسى را به آمرزش گناهان و بهشت که پاداشى ارجمند است نوید ده» گفت: چقدر این کتاب شیرین است وقتی که میخواهد بترساند میگوید از خدای رئوف بترسید در حالی که این دو با هم تناسب ندارند. انسانها وقتی میخواهند کسی را بترسانند از آدم منتقم میترسانند اما قرآن این گونه حرف نمیزند میگوید از کسی که بخشنده است بترس.
* خضوع انسان در مقابل خداوند باید ادیبانه و مودبانه باشد
وی تاکید کرد: بر اساس این آیه خشیت و خضوع انسان در مقابل خداوند باید ادیبانه و مودبانه باشد؛ چرا که این همه رحمت کرد این همه لطف کرد و تا آنجایی که حتی اگر انسان نترسید باز هم رحمت میکند مگر اینکه انسان خودش در رحمت را ببندد چرا که او «دائم الفضل علی البریه» است. اینجا سخن از رحمت است سخن از مغفرت است سخن از اجر کریم است. اگر انسان بعد از مردن میپوسید حرفی نبود اما وقتی از پوست در میآید و به جهان ابد سفر می کند دست خالی رفتن کار آسانی نیست.
* توضیحات اعتدال:
1 – آیاتی از سوره مبارکه انعام که در آنها این مطلب که «بیش از یک صراط نداریم» است به این شرح می باشد:
الف؛ سوره أنعام / آیه 39: وَالَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا صُمٌّ وَبُکْمٌ فِی الظُّلُمَاتِ مَنْ یَشَإِ اللَّهُ یُضْلِلْهُ وَمَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ = آنها که آیات ما را تکذیب کردند، کرها و لالهایی هستند که در تاریکیها قرار دارند. هر کس را خدا بخواهد (و مستحق باشد،) گمراه میکند؛ و هر کس را بخواهد (و شایسته بداند،) بر راه راست قرار خواهد داد.
ب؛ سوره أنعام / آیه 87: وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّیَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَیْنَاهُمْ وَهَدَیْنَاهُمْ إِلَىصِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ = و از پدران و فرزندان و برادران آنها (افرادی را برتری دادیم) و برگزیدیم و به راه راست، هدایت نمودیم
ج: سوره أنعام / آیه 126: وَهذَا صِرَاطُ رَبِّکَ مُسْتَقِیمًا قَدْ فَصَّلْنَا الْآیَاتِ لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ = و این راه مستقیم (و سنت جاویدان) پروردگار توست؛ ما آیات خود را برای کسانی که پند میگیرند، بیان کردیم!
د: سوره أنعام / آیه 153: وَ أَنَّ هذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ = این راه مستقیم من است، از آن پیروی کنید! و از راههای پراکنده (و انحرافی) پیروی نکنید، که شما را از طریق حق، دور میسازد! این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش میکند، شاید پرهیزگاری پیشه کنید!»
ه: سوره أنعام / آیه 161: قُلْ إِنَّنِی هَدَانِی رَبِّی إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ دِینًا قِیَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا وَمَا کَانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ = بگو: «پروردگارم مرا به راه راست هدایت کرده؛ آیینی پابرجا (و ضامن سعادت دین و دنیا)؛ آیین ابراهیم؛ که از آیینهای خرافی روی برگرداند؛ و از مشرکان نبود.
2 – احتمالاً منظور حضرت استاد دو آیه شریفه زیر است:
الف: سوره آل عمران / آیه 51: إِنَّ اللَّهَ رَبِّی وَرَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ؛ هذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِیمٌ = خداوند، پروردگار من و شماست؛ او را بپرستید (نه من، و نه چیز دیگر را)! این است راه راست.
ب: سوره آل عمران / آیه 101: وَکَیْفَ تَکْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَىعَلَیْکُمْ آیَاتُ اللَّهِ وَفِیکُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ یَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلَىصِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ = و چگونه ممکن است شما کافر شوید، با اینکه (در دامان وحی قرار گرفتهاید، و) آیات خدا بر شما خوانده میشود، و پیامبر او در میان شماست؟! (بنابر این، به خدا تمسّک جویید!) و هر کس به خدا تمسّک جوید، به راهی راست، هدایت شده است.
3 – احتمالاً منظور علامه 2 آیه زیر است:
الف؛ سوره أعراف / آیه 16: قَالَ فَبِمَا أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ = گفت: «اکنون که مرا گمراه ساختی، من بر سر راه مستقیم تو، در برابر آنها کمین می کنم!
ب؛ سوره أعراف / آیه 86: وَ لَا تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا وَاذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلًا فَکَثَّرَکُمْ وَانْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ
و بر سر هر راه ننشینید که (مردم با ایمان را) تهدید کنید و مؤمنان را از راه خدا باز دارید، و با (القای شبهات،) آن را کج و معوج نشان دهید! و به خاطر بیاورید زمانی را که اندک بودید، و او شما را فزونی داد! و بنگرید سرانجام مفسدان چگونه بود.