از افرادی که در تاریخ برای خود یل و قدرت عظیمی بود وبزرگان پیرامون او بسیار سخن گفتهاند ،
ابراهیم بن مالک اشتر میباشد که دراین مقاله به آشنایی بیشتر پسر مالک اشتر ، آن مرد رزم آور و شجاع سپاه علی (ع) میپردازیم .
ابراهیم فرزند برومند مالک اشتر یار صمیمی و صحابی خاص امیرالمؤمنین علی(ع) است.[1]
ابراهیم سرور قبیله نخع و یکه تاز آنان[2] از فرماندهان شریف و با سیادتی بود که به شجاعت و تدبیر مشهور بود.[3]
بسیاری از مورخان او را در شجاعت ستودهاند.[4] و از قهرمانیها و شجاعتهایش در میدان جنگ که به مانند صاعقه بیامان بر قلب دشمن میتاخت و از یمین و یسار از کشته پشته میساخت با شگفتی یاد کرده، سخنها گفتهاند.
از دیگر مواردی که مورخان در وصف شجاعتش گفتهاند، حضور او در جنگ صفین است. او با وجود آن که نوجوانی کم سن و سال بود، دراین جنگ حضور یافت و در کنار امیرالمؤمنین(ع) و پدرش مالک اشتر رشادتها از خود نشان داد.[5]
ابراهیم نه تنها در شجاعت و شهامت ؛ بلکه در سخاوت و جوانمردی وایمان و اخلاق و محبت به اهل بیت(ع) نیز برترین مردم عراق بود .[6]
علامه سید محسن امین نیز او را در کتابش اعیان الشیعه چنین میستاید:
« ابراهیم مردی شجاع، سلحشور، با شهامت، صف شکن و رئیس بود، او دارای طبعی عالی و همتی بلند و طرفدار حق بود و دارای طبع شعر و زبانی فصیح و هوادار و دوستدار خاندان
عصمت و طهارت(ع)؛ همان گونه که پدرش مالک اشتر نیز دارای چنین صفات و امتیازات عالی بود و حق هم همین است که چنین فرزندی مجسمه چنین پدری باشد .»[7]
ابراهیم و قیام مختار
یکی از افرادی که در قیام مختار نقش مهم و مؤثّری داشت ، ابراهیم ابن مالک اشتر بود که به جرأت میتوان گفت که دراین قیام نقشی فعّال داشت .
چهرهای مانند ابراهیم موجبات اعتلای هر چه بیشتر مختار را فراهم آورده بود و موفقیتهای بسیاری را نصیب قیام کرده بود.
شخصیت نافذ ابراهیم و فکر بلند و شجاعت و کاردانی او در امور جنگ از یک سو و علاقه شدید و اخلاص او نسبت به ساحت مقدس اهل بیت پیامبر(ص) از سوی دیگر و سایر صفات برجستهای که در وجود ابراهیم جمع شده بود، مختار و سران شیعه عراق را به پیوستن او به قیام امیدوار کرده بود. آنها او را مایه امید و پشتیبانی قوی و فرماندهی لایق برای قیام میدانستند،[8] پس تصمیم گرفتند که با ابراهیم ملاقات و او را به قیام دعوت نمایند ؛ ازاین رو پس از فراهم آمدن مقدمات قیام و پیش از اعلان آن تنی چند از سران شیعه با مختار ملاقات کردند و پیشنهاد دادند که اگر مردی چون ابراهیم فرزند مالک اشتر به ما بپیوندد، امید زیادی به پیروزی خواهیم داشت.
مختار ازاین پیشنهاد استقبال کرد و آنها را نزد ابراهیم فرستاد تا مسأله را با او در میان بگذارند. در مذاکراتی که بین سران و مختار با ابراهیم پیش آمد ، آنها نزد ابراهیم رفتند و ضمن بیان موضوع هدف از قیام خود را تنها خون خواهی امام حسین(ع) و اهل بیت او بیان کرده و متذکر شدند که از سوی اهل بیت پیامبر(ص) دراین کار اجازه نیز دارند .
ابراهیم دراین جلسه در پاسخ به بزرگان کوفه شرط کرد که در صورتی دعوتشان را میپذیرد که فرماندهی قیام با او باشد؛ اما سران شیعه نپذیرفته، رهبر قیام را مختار معرفی کردند که از سوی
محمد بن حنفیه عهدهدار این امر گردیده است.[9]
سه روز پس ازاین جلسه مختار و ده نفر از
سران قوم به خانه ابراهیم رفتند، پس از تعارفات معمول مختار، نامهای به ابراهیم داد و مدعی شد که نامه حنفیه است که برای ابراهیم فرستاده است.[10]
ابراهیم به جهت عنوان نام «مهدی» بعد از نام محمد حنفیه، در صحت نامه تردید کرد؛ اما مختار و بزرگانی که همراه مختار آمده بودند، به صحت مفاد نامه شهادت دادند.[11]
ابراهیم پذیرفت و با مختار بیعت کرد و به همراه او قیام بزرگ شیعیان عراق را به راهانداخت . او پس از آغاز قیام و بدست گرفتن امور کوفه به عنوان فرمانده کل سپاه مختار انتخاب شده، اقدامات بسیاری را در کوفه و عراق به انجام رسانید .
بارزترین عرصه ظهور ابراهیم
جنگ نهر خازر بارزترین عرصه ظهور و بروز قابلیتهای فرماندهیاین فرمانده شجاع بود. دراین جنگ سپاه بیست هزار نفری عراق بر لشکر هشتاد و سه هزار نفری شام به فرماندهی عبیدالله بن زیاد فائق آمد و ابن زیاد نیز در نبردی تن به تن با ابراهیم کشته شد .[12]
ابراهیم بعد از اتمام کار از موصل به نصیبین رفت و کارگزاران خود را به نواحی مختلف جزیره فرستاد و آنجا را فتح کرد. [13]
دشمن از هر ابزاری
برای تفرقه استفاده میکند !
در میان راه دشمن، در میان مختار وابراهیم اختلاف افکنده وبه تفرقه افکنی پرداخت. این حیله دشمن موجب شد که میان ابراهیم ومختار جدایی وفاصلهایجاد شده و گویا ابراهیم در ادامه کار از نهضت مختار کناره گرفته بود، ازاین رو در پی حادثه حمله مصعب بن زبیر در پیوستن به مختار تعلل و سستی میورزید[14] و حتی گفته شده به نامههای مکرر و پشت سر هم مختار پس از شکست اولیه اش از قوای مصعب ، توجهی نکرده، نزد او باز نگشت .[15]
همین کناره گیری او از مختار باعث شده بود که بعد از شهادت مختار ، مصعب بن زبیر از یک سو و عبدالملک مروان از سوی دیگر در او طمع ببندند تا ابراهیم را که مردی پر نفوذ و مدیر بود، با خود همراه سازند ؛ ازاین رو مصعب نامهای به ابراهیم نوشته به او وعده داد که در صورتی که حکومت ابن زبیر را بپذیرد، امارت مناطق شمالی عراق را به او میسپارد . [16] نامه ی مشابهی نیز از سوی عبدالملک مروان - خلیفه اموی شام - به دست ابراهیم رسید. ابراهیم با یاران و مشاورانش دراین باب به مشورت پرداخت و سرانجام تصمیم گرفت با مصعب بن زبیر همراه شود، پس نامهای به مصعب نوشت و با گروهی از یاران خود از موصل یا نصیبین - مقر حکومت خود - حرکت کرد و به کوفه آمد و با مصعب ملاقات کرد .[17]
سرانجام ابراهیم در سال 72 هجری در
پی شکست لشکر عراق از سپاهیان
عبدالملک مروان که برای تصرف عراق به جنگ مصعب بن عمیر فرستاده شده بودند، در 13 جمادی الاولی در سن چهل سالگی کشته شد[18]-[19] و نزدیک سامراء به خاک سپرده شد .[20]
پی نوشتها :
[1] ابن حزماندلسی؛جمهرة انساب العرب،
دارالکتب العلمیه،بیروت،1418،ص415وطبری؛
تاریخ الطبری،تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم،چاپ دوم،1967،ج11،ص664.
[2] امین؛محسن؛اعیان الشیعه،
چاپ اول1983،ج2،ص200
[3] ذهبی؛ تاریخ اسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، چاپ دوم، 1993، ج5، ص344.
[4] بلاذری؛ انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، ج6، ص389 و تاریخ الطبری، پیشین، ج6، ص19 و مسکویه، ابو علی؛
تجارت الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، ج2، ص148.
[5] منقری، نصر بن مزاحم؛ وقعة صفین، تحقیق عبد السلام محمدهارون، ص441 و ابن ابی الحدید؛ شرح نهج البلاغه، ج8، ص81.
[6] اعیان الشیعه، پیشین، ص200.
[7] همان ، ج2، ص200.
[8] انساب الاشراف، پیشین، ص385 و
تاریخ الطبری، پیشین، ج6، ص30 و تجارت الامم، پیشین، ص141 و اخبار الطوال، پیشین، ص288.
[9] تجارت الامم، پیشین، ص142.143و تاریخ الطبری،پیشین، ص15-16و ابن اعثم کوفی؛الفتوح،
تحقیق علی شیری، چاپ اول،1991،ص229.
[10] انساب الاشراف، پیشین، ص385. 386و تاریخ الطبری،پیشین،ص16- 17 و ابن اثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص215.
[11] همان و انساب الاشراف، پیشین، ص385 - 386 و الکامل، پیشین، ص215.
[12] الکامل، پیشین، ص261 و تاریخ الطبری، پیشین، ص86.
[13] انساب الاشراف، پیشین، ص447 و
تاریخ الطبری، پیشین، ص92 و اخبار الطوال، پیشین، ص296 و تجارب الامم، پیشین، ص236.
[14] تاریخ الطبری، پیشین، ص95.
[15] الفتوح، پیشین، ج6، ص287.
[17] الکامل، پیشین، ص275 و الفتوح،
پیشین، ص294 و تجارت الامم، پیشین، ص213.
[18] انساب الاشراف، پیشین، ج7، ص91 و الکامل، پیشین، ج4، ص326 و تجارب الامم، پیشین، ص236.
[19] البتهاین سن با توجه به روایت منقری و ابن ابی الحدید که او را با وجود سن کمش، یکی از حاضرین در جنگ صفین میدانند بعید به نظر میرسد. وقعه صفین، پیشین، ص441 و
شرح نهج البلاغه، پیشین، ص81.
[20] زرکلی، خیرالدین؛ 1986، ج1، ص58.
فرآوری : گروه دین تبیان/ زهرا اجلال
منابع : - مقالهای از : سید علی اكبر حسینی، «با عنوان از ابراهیم ابن مالک اشتر چه میدانید ؟»
* سایت حوزه ، مقالهای با عنوان
" ابراهیم بن مالک اشتر ، افسر سلحشور "