یک محقق و پژوهشگر مسائل فرهنگی با بیان اینکه بسیاری اندیشه های فلسفی که اکنون منتسب به غرب است در تاریخ فلسفی ایران پیش تر مطرح شده بود، گفت: آنچه که باعث می شود تا فلسفه در فرهنگ ایرانی نمود پیدا نکند این است که در این فرهنگ بر خلاف غرب نظریه پرداز وجود نداشته است و این بدان می ماند که همه امکانات شکل گرفتن یک بنا و مصالح آن وجود داشته باشد ولی کسی به عنوان معمار در جامعه پیدا نشود.
دکتر محمد بقایی ماکان درباره مشکل اساسی ضعف فلسفی در جامعه ایرانی به خبرنگار مهر گفت: مشکل جامعه فلسفی ما نبودن نظریه پرداز است تا از امکانات موجود دستگاه های فلسفی پدید آورد. در اروپا فلسفه های مختلفی شکل گرفت و بزرگترین فلاسفه جهان در این قاره سربرآوردند و فلسفه های آنها را می توان به عنوان فلسفه های آشکار نام برد، اما در کشورهای دیگر مثل ایالات متحد که ظاهراً میانه ای هم با فلسفه ندارند و فیلسوفی از میان شان برنخاسته فلسفه ای پنهان جریان دارد که مردم سرزمین پیرو آنند و برخلاف آنچه تصور می شود فلسفه ای بسیار قوی و موثر دارند و آن عبارت است از ایده گرایی ماتریالیست.
وی افزود: این فلسفه با وجود نانوشته بودن آن فلسفه ای است که قدرتمندترین کشور جهان بر اساس آن حیات خود را پیش می برد. بنابراین فلسفه در جهان به هر صورت به سیر طبیعی خود ادامه می دهد اما در شرق که منظور شرق اسلامی است تحت تأثیر اندیشه هایی است که گرچه ظاهراً فلسفه نامیده می شود ولی در واقع ایدئولوژی است که می توان آن را همان حکمت دانست.
این نویسنده و پژوهشگر تصریح کرد: در حوزه فلسفه هر چیزی و هر اندیشه ای مورد چون و چرا قرار می گیرد. ولی کلمه فلسفه وقتی دارای پسوند می شود در دایره ای معین محدود می گردد و دیگر تعریف خاصی که برای فلسفه پذیرفته شده در مورد آن صادق نیست. حقیقت این است که آنچه فلسفه اسلامی یا فلسفه مسیحی و امثال اینها خوانده می شوند در واقع زیر عنوان حکمت قرار می گیرند و حکمت عبارت است از اندیشه هایی آمیخته با آموزه های دینی که در نهایت می توان آنها را تفکرات تثبیت شده دانست. بنابراین برای آنچه فلسفه دینی نامیده می شود جای چون و چرا، نقد و احتمالاً نفی وجود ندارد و در گفت وگوهای گسترده بدان میزان گشوده نیست که در فلسفه به طور عام باز است.
این محقق و پژوهشگر مسائل فرهنگی یادآور شد: فلسفه بعد از دکارت در واقع از جامعیت خود دور و به حوزه های مختلف تقسیم شد، در نهایت فیلسوفانی با تأملات و ویژگی های معین پدید آمدند که مشخص ترین آنها در زمینه های تاریخ، جامعه شناسی، هنر و دین است. امروز می توان فیلسوفان را بر همین اساس طبقه بندی کرد. مانند دوره قبل از دکارت دیگر فیلسوفانی پیدا نمی شوند که در همه علوم زمان خود تبحر داشته باشند و ما شاهد یک دستگاه فکری باشیم چنانکه افلاطون و ارسطو بودند. فیلسوفان امروزی را در واقع می توان جامعه شناس، روان شناس، تاریخ دان، هنر شناس و دین پژوه آماتور دانست که در زمینه هایی از این دست بسیار چون و چرا می کنند بی آنکه در آن حوزه تخصص لازم را داشته باشند.
وی افزود: در آثار ادبی و فرهنگی ایرانی نکات و نظرات فلسفی کم نیست. برای مثال نشانه هایی از تفکر هرمنوتیک را می توان در سعدی کشف کرد و بسیاری اندیشه های فلسفی که اکنون منتسب به غرب است در تاریخ فلسفی ایران پیشتر مطرح شده اما آنچه که باعث می شود تا فلسفه در فرهنگ ایرانی نمود پیدا نکند این است که در این فرهنگ بر خلاف غرب نظریه پرداز وجود نداشته و این بدان می ماند که همه امکانات شکل گرفتن یک بنا و مصالح آن وجود داشته باشد ولی کسی به عنوان معمار در جامعه پیدا نشود.
بقایی ماکان یادآور شد: جامعه ایرانی بر اساس شواهد تاریخی هیچ گاه متمایل به فلسفه نبود و به شعر بیش از فلسفه علاقه نشان می داد. ذهن ایرانی را می شود به پروانه ای تشبیه کرد که در یک بوستان مدام از گلی بر گل دیگر می نشیند و هیچ گاه بر یک شاخه اقامت دائم ندارد. به همین سبب در طول تاریخ فرهنگی ایران جز یک یا دو تن، هرگز چهره ای ندیده ایم که دارای دستگاه فلسفی منسجمی باشد یا آنکه نظری عمیق و دور از تأثیرات فلسفی یونان از خود مطرح کرده باشد. شاید از همین روست که در فرهنگ عامه ایرانی هر اندیشه دست نیافتنی و غیرقابل فهم را به شعر و فلسفه نسبت می دهند و با این عبارت معروف که فلانی فلسفه می بافد یا شعر می گوید نظر کلی را در این مورد ابراز کرده اند.