یک پژوهشگر فلسفه، با طرح این پرسش که چرا پس از فارابی، موضوع سیاست و فرهنگ تا این اندازه از سپهر تفکر فلسفی ما فاصله گرفت، گفت: فرهنگ و سیاست، اموری تاریخی هستند و هر اندازه عقل فلسفی مستعد مواجهه با زمان و تاریخ باشد، امکان طرح مسائل فرهنگی و سیاسی نیز برای آن فراهمتر خواهد بود.
به گزارش ایکنا، بزرگداشت حکیم فارابی به همت مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب و با همکاری انجمن حکمت و فلسفه ایران و سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، امروز ۳۰ آبانماه در کتابخانه ملی برگزار شد. در این نشست غلامرضا اعوانی، احمد بستانی، نصرالله پورجوادی، سیدحسین شهرستانی، فاطمه شهیدی، زهرا نایبی و محمدرضا هدایتی بهصورت حضوری به سخنرانی پرداختند.
سیدحسین شهرستانی، پژوهشگر فلسفه، در این نشست، به تبیین موضوع «نسبت عقل و زمان در فلسفه فارابی و مسئله امکان اندیشه تاریخی در فلسفه» پرداخت و این مسئله را در کانون بحث درباره نسبت فلسفه اسلامی با جهان معاصر دانست.
وی با بیان اینکه مسئله معاصرت و چگونگی مواجهه با آن از موضوعات مهم در بازخوانی میراث فلسفه اسلامی است، اظهار کرد: پرسش اصلی این است که چگونه میتوان به میراث فلسفی خود بازگشت و از دل آن، امکان مواجهه با وضعیت معاصر را جستوجو کرد. در این میان، فارابی جایگاه ویژهای دارد؛ زیرا اندیشه او صرفاً بهعنوان میراثی تاریخی مورد توجه نیست، بلکه میتواند زمینهای برای کشف امکانهای تازه در مواجهه با مسائل امروز باشد.
شهرستانی با اشاره به حضور میراث فکری فارابی در سرزمینهایی همچون قزاقستان، تاجیکستان و ازبکستان، که در حوزه تمدنی و فرهنگی ایران قرار داشتهاند، افزود: در این سرزمینها، اندیشمندان گذشته همچنان بهمثابه میراثی تاریخی حضور دارند، اما در ایران، فارابی صرفاً یک شخصیت متعلق به گذشته نیست؛ بلکه او در سخن و تفکر فلسفی ما همچنان حضور دارد. ما فارابی را بهعنوان بخشی از میراث خود پذیرفتهایم و به همین دلیل، بازگشت به اندیشه او میتواند در نسبت با مسائل معاصر معنا پیدا کند.
وی ادامه داد: بازیابی اندیشه فارابی دقیقاً در نقطه مواجهه با امر معاصر شکل میگیرد. فارابی برای ما صرفاً میراثی بهجا مانده از گذشته نیست، بلکه کشفی دوباره برای امکان مواجهه با وضعیت کنونی است. از این منظر، مسئله اصلی، نسبت فلسفه اسلامی با معاصرت و چگونگی طرح نسبت عقل و زمان است.
غیبت مسئله سیاست و فرهنگ در تاریخ فلسفه اسلامی
این پژوهشگر فلسفه با اشاره به جایگاه سیاست و فرهنگ در اندیشه فارابی بیان کرد: فارابی بیش از بسیاری از فیلسوفان مسلمان به مسئله سیاست و فرهنگ پرداخته است؛ اما پس از او، در حالی که بسیاری از سرفصلهای فلسفه اسلامی گسترش پیدا کردند، مباحث مربوط به سیاست و فرهنگ بهتدریج کمرنگ شدند. این مسئله خود یکی از پرسشهای مهم و مسائل تاریخ فلسفه اسلامی است که چرا پس از فارابی، موضوع سیاست و فرهنگ تا این اندازه از سپهر تفکر فلسفی ما فاصله گرفت.
وی افزود: بخشی از پاسخ به این پرسش را باید در نسبت عقل با زمان و تاریخ جستوجو کرد. فرهنگ و سیاست، اموری تاریخی هستند و هر اندازه عقل فلسفی مستعد مواجهه با زمان و تاریخ باشد، امکان طرح مسائل فرهنگی و سیاسی نیز برای آن فراهمتر خواهد بود. در مقابل، اگر عقل فلسفی از مواجهه با مسئله زمان و تاریخیت فاصله بگیرد، بهتدریج از طرح مسائل فرهنگ و سیاست نیز دور خواهد شد.
شهرستانی با اشاره به دیدگاههای استاد رضا داوری اردکانی در مقالهای با عنوان «تبادل فرهنگی و اندیشه تاریخی» گفت: داوری در بخشی از تأملات خود درباره فارابی، به این مسئله پرداخته است که فارابی در نقطه تبادل فرهنگی میان یونان و جهان اسلام قرار داشت. در این موقعیت، مسئله تفکر وحیانی اسلامی در مواجهه با میراث فلسفی یونان مطرح شد و همین وضعیت، زمینه توجه به تاریخیت و مسئله زمان را در اندیشه او فراهم کرد.
وی ادامه داد: فارابی در نقطه تأسیس مرزی برای فلسفه اسلامی قرار داشت؛ یعنی از یک سو با میراث فلسفی بیرون از این سنت مواجه بود و از سوی دیگر، میکوشید نسبت آن را با تفکر اسلامی روشن کند. در چنین موقعیتی، تبادل فرهنگی ضرورتی بنیادین پیدا میکند. براساس این تحلیل، با کمرنگشدن آن تفکر تطبیقی و تبادل فرهنگی که در اندیشه فارابی وجود داشت، تفکر تاریخی نیز در فلسفه اسلامی بهتدریج کمرنگ شد.
این پژوهشگر فلسفه تصریح کرد: با این حال، نمیتوان تنها به این پاسخ اکتفا کرد؛ زیرا مسئله فارابی در نقطه تأسیس فلسفه اسلامی، نسبت علم و دین بود و این مسئله در تاریخ فلسفه اسلامی نیز استمرار پیدا کرد. بنابراین، اگر شرط ضروری شکلگیری تفکر تاریخی، ایستادن در نقطه گفتوگوی عقل فلسفی و تفکر وحیانی باشد، باید پرسید چرا با وجود استمرار مسئله علم و دین، تذکر تاریخی و اندیشه تاریخیت در فلسفه اسلامی بهصورت گسترده شکل نگرفت.
امکان و محدودیت اندیشه تاریخی در فلسفه فارابی
شهرستانی با طرح این پرسش که آیا در خود اندیشه فارابی هم امکان طرح تاریخ و زمان وجود دارد و هم زمینه محدودشدن این امکان فراهم است، گفت: مسئلهای که در این پژوهش دنبال میکنم، بررسی همین دو وجه در فلسفه فارابی است؛ یعنی از یک سو، اندیشه او امکان طرح فرهنگ، سیاست و تاریخ را فراهم میکند و از سوی دیگر، در درون همین اندیشه، شرایطی وجود دارد که میتواند به محدود شدن این امکان در دورههای بعد منجر شود. به بیان دیگر، باید بررسی کرد که آیا میراث غفلت تاریخی ما پس از فارابی، تا اندازهای در خود فلسفه او نیز ریشه دارد یا خیر. این مسئله نیازمند بررسی مبانی عقل فلسفی در اندیشه فارابی و نسبت آن با زمان و تاریخ است.
این پژوهشگر فلسفه در ادامه به توضیح جایگاه مراتب معرفتی در اندیشه فارابی پرداخت و گفت: در فلسفه فارابی، خطابه، شعر، جدل و برهان از مراتب و شیوههای مختلف شناخت هستند. در این دستگاه فکری، این مراتب در نسبت با شکلگیری و ظهور فلسفه قابل بررسیاند. بهویژه در فرایند تعلیم نیز انسان از مراحل ابتدایی شناخت عبور میکند و بهتدریج به مراتب بالاتر معرفت میرسد.
وی ادامه داد: کسی که میخواهد وارد مسیر تعلیم و دانش شود، در ابتدا ذهنی خطابی و جدلی دارد و سپس با گذر از مراتب مختلف شناخت، به برهان و تفکر فلسفی نزدیک میشود. از این منظر، میتوان نوعی سیر و توالی را در فرایند شکلگیری معرفت مشاهده کرد؛ سیری که ظرفیتهایی برای فهم نسبت زمان، تاریخ و تطور اندیشه در خود دارد.
شهرستانی با اشاره به جایگاه زبان و فرهنگ در فلسفه فارابی اظهار کرد: فارابی در مباحث خود به زبانهای مختلف فرهنگی، از جمله یونانی و عربی، توجه دارد و آنها را در نسبت با انتقال و بیان اندیشه فلسفی بررسی میکند. این مسئله نیز میتواند از جمله زمینههای مطالعه امکان شکلگیری اندیشه تاریخی در فلسفه او باشد؛ زیرا زبان و فرهنگ از عناصر مهم در انتقال و تحول اندیشه در بستر تاریخ هستند.
مدینههای جاهله و امکان فهم تطور تاریخی جوامع
وی یکی دیگر از زمینههای بررسی اندیشه تاریخی در فلسفه فارابی را بحث اقسام مدینهها دانست و گفت: فارابی در تقسیمبندی مدینهها، از مدینه فاضله و انواع مدینههای جاهله سخن میگوید. مدینه فاضله، مدینهای است که بر مبنای فلسفه و معرفت شکل میگیرد؛ اما در کنار آن، انواع مختلفی از مدینههای جاهله نیز وجود دارند که بر اساس غایات و ارزشهای متفاوت سامان مییابند.
شهرستانی افزود: فارابی در بحث مدینههای جاهله، از انواعی سخن میگوید که بر اساس لذت، ضرورت، غلبه و خشم، شرافت، ثروت و آزادی شکل گرفتهاند. این تقسیمبندی در ظاهر، اقسام مختلفی از جوامع را در کنار یکدیگر قرار میدهد و لزوماً میان آنها رابطهای تاریخی و طولی برقرار نمیکند؛ به این معنا که این مدینهها میتوانند در زمانهای مختلف و حتی بهصورت همزمان وجود داشته باشند.
وی ادامه داد: با این حال، در برخی مباحث فارابی، بهویژه در کتاب «سیاست مدنیه»، میتوان ترتیبی را در میان این مدینهها مشاهده کرد که ظرفیت خوانشی تاریخی از آن وجود دارد. برای نمونه، مدینه ضروریه در پایینترین مرتبه قرار میگیرد؛ زیرا در این مدینه، ضرورتهای طبیعی و نیازهای اولیه زندگی انسان نقش تعیینکننده دارند.
این پژوهشگر فلسفه تصریح کرد: در مدینه ضروریه، انسان هنوز بهطور کامل از قلمرو ضرورتهای طبیعی فاصله نگرفته است. در مقابل، در برخی دیگر از مدینهها، مسئله آزادی و غایات فراتر از نیازهای اولیه مطرح میشود. بنابراین، میتوان از نوعی حرکت از قلمرو ضرورت به قلمرو آزادی سخن گفت؛ حرکتی که امکان بررسی تطور اجتماعی و سیاسی جوامع را فراهم میکند.
وی با اشاره به تفاوت میان لذت و آزادی در این تقسیمبندی گفت: مسئله آزادی را نباید با مسئله لذت یکسان دانست. در اندیشه فارابی، این دو از حیث غایت و مبنای سامانیافتن جامعه تفاوت دارند. از همین رو، بررسی نسبت میان انواع مدینهها میتواند به فهم دقیقتری از ظرفیتهای فلسفه فارابی برای طرح مسئله تاریخ و تحول جوامع منجر شود.
شهرستانی افزود: هگل نیز در بررسی اقسام سیاست در فلسفه ارسطو، به برخی تقسیمبندیهای سیاسی نگاهی تاریخی دارد و آنها را در قالب سیر تحول صورتهای مختلف حکومت تحلیل میکند. این مقایسه نشان میدهد که چگونه میتوان از تقسیمبندیهای فلسفی درباره انواع سیاست، برای فهم امکانهای اندیشه تاریخی بهره گرفت.
وی تأکید کرد: بنابراین، در فلسفه فارابی نیز میتوان از یک امکان برای فهم تاریخیت سخن گفت؛ نخست اینکه مدینههای جاهله را از حالت تقسیمبندی صرفاً عرضی و همزمان خارج کنیم و دوم اینکه آنها را در نسبت با تحول و تطور تاریخی قرار دهیم. با این حال، باید دید چرا این امکان در سنت فلسفی پس از فارابی به یک جریان گسترده تبدیل نشد.
عقل فلسفی؛ ظهور در زمان و فراروی از تاریخ
این پژوهشگر فلسفه در ادامه سخنان خود، مفهوم عقل را یکی از بنیادیترین مفاهیم در فلسفه فارابی دانست و گفت: در پژوهشی که از سال ۱۳۹۷ با محوریت کتاب «عقل» فارابی انجام دادهام، به این مسئله پرداختهام که مفهوم عقل در آثار فارابی چه جایگاهی دارد و چگونه میتوان بر اساس آن، نسبت فلسفه با زمان و تاریخ را توضیح داد. عقل در فلسفه فارابی، مفهومی محوری است و طرحی از عقل در این فلسفه بنیانگذاری میشود که از یک سو حدوث و ظهور آن در زمان اتفاق میافتد، اما از سوی دیگر، ذات و سرشت آن غیرزمانی است. به بیان دیگر، عقل فلسفی در بستر زمان ظهور میکند، اما در عین حال میکوشد از محدودیتهای زمان و ماده فراتر رود.
شهرستانی ادامه داد: فلسفه از حیث ظهور و پیدایش، امری تاریخی است؛ زیرا در یک زمان و در بستر شرایط مشخص فرهنگی و اجتماعی شکل میگیرد. با این حال، هنگامی که عقل فلسفی ظهور پیدا میکند، خود را در افقی فراتر از زمان و تاریخ قرار میدهد. در این تلقی، فلسفه از طریق عبور از صورت و ماده و حرکت به سوی مبادی و حقایق کلی، امکان رهایی از محدودیتهای زمانی را فراهم میکند.
وی با اشاره به این دوگانگی در ماهیت عقل فلسفی گفت: در اینجا با نوعی پارادوکس مواجه هستیم؛ فلسفه در تاریخ ظهور میکند، اما در عین حال، خود را عین فراروی از تاریخ میداند. در واقع، عقل فلسفی در لحظه پیدایش خود، امکان عبور از شرایط تاریخی را نیز مطرح میکند. به همین دلیل، میتوان گفت که فلسفه در عین تاریخیبودن، به دنبال رهایی از تاریخ است.
این پژوهشگر فلسفه افزود: در چنین نگرشی، تکامل عقل و فلسفه تا اندازهای همچون تکامل فرد انسانی تصویر میشود. همانگونه که انسان در فرایند رشد از مراحل ابتدایی عبور میکند و به مراتب بالاتر شناخت میرسد، عقل نیز در فرایند ظهور و تکامل خود به مرتبهای میرسد که میتواند از محدودیتهای زمان و ماده فراتر رود.
وی ادامه داد: بر این اساس، فلسفه نهتنها خود را از محدودیتهای تاریخی رها میکند، بلکه میتواند فرهنگ انسانی را نیز در افقی فراتر از شرایط محدود تاریخی فهم کند. در چنین وضعیتی، اگر فلسفه در نقطهای به حقیقتی کلی و فراتاریخی دست یابد، این تصور شکل میگیرد که دیگر نیازی به بازگشت به شرایط تاریخی و زمانمند وجود ندارد.
شهرستانی این ویژگی را یکی از زمینههای محدودشدن اندیشه تاریخی در فلسفه فارابی دانست و گفت: هنگامی که عقل فلسفی بهعنوان حقیقتی فراتر از زمان و تاریخ فهم شود، امکان توجه مستمر به تحولات تاریخی و شرایط زمانمند جوامع محدود میشود. به این ترتیب، همان فلسفهای که در لحظه ظهور خود ظرفیت طرح مسئله تاریخ را دارد، ممکن است در ادامه، با تأکید بر وجه فراتاریخی عقل، از این امکان فاصله بگیرد.
دین و ملت؛ افق تازهای برای فهم تاریخیت در فلسفه فارابی
شهرستانی در ادامه، به مسئله دین در فلسفه فارابی پرداخت و آن را یکی از مهمترین امکانها برای عبور از محدودیت عقل فلسفی در مواجهه با تاریخ دانست و گفت: یکی از مهمترین ظرفیتهای فلسفه فارابی برای طرح مسئله تاریخ، در نحوه مواجهه او با دین و مفهوم ملت آشکار میشود. فارابی در اینجا صرفاً به دین بهعنوان موضوعی برای بحث کلامی نمیپردازد، بلکه آن را در چارچوبی فلسفی و در نسبت با شکلگیری فرهنگ، جامعه و تاریخ بررسی میکند.
این پژوهشگر فلسفه افزود: در فلسفه فارابی، ملت مفهومی است که میتوان آن را در نسبت با دین فهم کرد. این مفهوم به ما امکان میدهد از قلمرو عقل فلسفی و کلیات فراتر برویم و به جهان زمانمند و جغرافیایی انسان بازگردیم. در واقع، با طرح مسئله ملت، دوباره با جهان انسانی، فرهنگ، مکان و تاریخ مواجه میشویم.
وی ادامه داد: عقل فلسفی در مسیر حرکت خود به سوی حقایق کلی، ممکن است از زمان و مکان فاصله بگیرد؛ اما هنگامی که مسئله دین و ملت در افق فلسفی مطرح میشود، دوباره پای فرهنگ و تاریخ به میان میآید. دین در اینجا صرفاً مجموعهای از آموزههای انتزاعی نیست، بلکه در قالب ملت و در بستر یک جهان فرهنگی و تاریخی ظهور پیدا میکند.
شهرستانی با اشاره به نسبت این مسئله با اندیشه هگل گفت: در فلسفه هگل نیز مسئله تاریخیت و فهم تاریخی فلسفه، در نسبت با سنت دینی و بهویژه مسیحیت و سنت الهیاتی شکل میگیرد. به این معنا، ارجاع فلسفه به دین و سنت الهیاتی، یکی از زمینههای مهم گشودهشدن افق تاریخی در فلسفه هگل است. از این منظر، میتوان در فلسفه فارابی نیز به مسئله دین و مفهوم ملت بهعنوان امکانی برای گشودن افق تاریخیت توجه کرد. اگر عقل فلسفی بهتنهایی در مسیر فراروی از زمان و مکان حرکت کند، ممکن است از تاریخ فاصله بگیرد؛ اما مواجهه فلسفی با دین، امکان بازگشت به جهان انسانی و تاریخی را فراهم میکند.
بازخوانی فارابی و امکان مواجهه فلسفه اسلامی با معاصرت
این پژوهشگر فلسفه در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: مسئله اصلی در بازخوانی فلسفه فارابی، صرفاً بررسی اندیشههای یک فیلسوف متعلق به گذشته نیست، بلکه باید دید چگونه میتوان از ظرفیتهای فلسفه او برای مواجهه با مسائل امروز بهره گرفت. پرسش از نسبت عقل و زمان، پرسشی بنیادی درباره امکان اندیشه تاریخی در فلسفه اسلامی است. فارابی از یک سو با طرح مفهوم عقل فلسفی، افقی فراتر از زمان و تاریخ میگشاید و از سوی دیگر، با پرداختن به مسئله سیاست، فرهنگ، مدینه، دین و ملت، امکان بازگشت به جهان تاریخی انسان را فراهم میکند.
شهرستانی ادامه داد: بنابراین، در اندیشه فارابی هم ظرفیتهایی برای طرح مسئله تاریخ و معاصرت وجود دارد و هم محدودیتهایی که میتواند چرایی کمرنگشدن این مباحث در سنت فلسفی پس از او را توضیح دهد. بررسی این دو وجه، برای فهم نسبت فلسفه اسلامی با جهان معاصر اهمیت اساسی دارد.
وی در پایان، با تأکید بر ضرورت بازخوانی فلسفه فارابی از منظر پرسشهای معاصر، خاطرنشان کرد: مواجهه امروز ما با فارابی باید فراتر از حفظ و تکرار میراث گذشته باشد. مسئله این است که چگونه میتوان از دل این میراث، امکان تازهای برای اندیشیدن به زمان، تاریخ، فرهنگ و جامعه به دست آورد. در این میان، تأمل در نسبت فلسفه و دین و جایگاه مفهوم ملت در اندیشه فارابی میتواند افق مهمی برای گشودن مسئله تاریخیت و معاصرت در فلسفه اسلامی فراهم کند.