فلسفه، شاید بیش از آنکه دانستن پاسخها باشد، هنر حیرت کردن در برابر پرسشهای بیپایان است؛ مکثی در میان شتاب روزگار، برای دوباره دیدن جهان، انسان و آنچه از در پس ظاهر امور پنهان مانده است. اهل این دانش میگویند فلسفه از همین حیرت آغاز میشود؛ از پرسشی که آرام نمیگیرد و انسانی که با وجود همه دانستههایش، هنوز خود، جهان و سرنوشتش را به تمامی نمیشناسد. شاید از همین روست که سخنان ملاصالحی در روز حکمت و فلسفه، نه از جنس پاسخهای قطعی، که دعوتی به بازگشت به همین حیرت نخستین بود؛ حیرتی که انسان را به اندیشیدن، پرسیدن و دوباره نگریستن فرامیخواند.
دکتر ملاصالحی
نام او برای بسیاری آشناست؛ او استاد تمام دانشگاه تهران و از نام آشنایان برجسته در پیوند میان فلسفه و باستانشناسی است؛ پژوهشگری که نخستینبار فلسفه باستانشناسی را در ایران بنیان گذاشت و کوشید از دریچه اندیشه، به پرسشهای بنیادین درباره انسان، فرهنگ، دین، هنر و گذشته بنگرد. از او کتابها و مقالات متعددی به زبانهای فارسی، انگلیسی و یونانی منتشر شده است؛ آثاری در حوزههای فلسفه، باستانشناسی، دینپژوهی و هنرهای آیینی که از جمله آنها میتوان به «جلوههای کهن هنر آیینی»، «زیبایی و هنر از منظر وحیانی اسلام»، «درآمدی بر معرفتشناسی باستانشناسی»، «جستاری در فرهنگ»، «پدیده موزه و باستانشناسی» و «انسان، فرهنگ و سنت» اشاره کرد. سرانجام در همین آبان ماه که بهار اهل خرد و فلسفه است به سوالات ما پاسخ گفت. آنچه اکنون از نظرتان میگذرد مشروح سخنان اوست.
ایکنا - استاد گرامی در آستانه روز جهانی فلسفه و در ایام و روزگاری که جهان ما با بحرانهای معرفتی و بازگشت جنونآمیز جنگ و سیطره تکنولوژی روبهروست؛ مرزهای دیرین مفاهیمی چون حقیقت، معنا و نسبت انسان با آنها دستخوش تغییر شده است. به نظر شما فلسفه و خرودرزی باید توجه خود را بر کدام گره ناگشوده متمرکز کند، یا به تعبیر دیگر، انسان معاصر به چه چیزی و چگونه باید بیندیشد؟
دوره جدید از نامتعارفترین و به طرز خطرناک و خطرخیز و دلهرهآور، هم خلاق و هم ویرانگرترین روزگارانی است که انسان از سرمیگذراند؛ به طرز انسان شمول و در مقیاسی سیارهای هم از سر میگذراند. دوره جدید متمایز و متفاوتترین روزگاران در تاریخ بشر است. با این همه تفاوتها، تمایزها و نامتعارف بودنش از روزگاران گذشته، تاریخ انسان همچنان وحدت پیکروارش را چونان تاریخ انسان حفظ کرده است. برغم از سرگذراندن خیزشها و ریزشهای فکری، معنوی، اخلاقی و برآمدن و در آمدن و بدرشدن نظامهای سیاسی، حکومتی و حاکمیتی و از سرگذراندن شکافها، گسستها و گسلها و مغاکهای دورهای بسیار، تاریخ انسان همچنان تاریخ، فرهنگ، جامعه و جهان انسانی، پیوستگی، پیوند و وحدت پیکروارش راحفظ کرده است و چونان تاریخ انسان ادامه و استمرار دارد.
دوره جدید با وجود تفاوتها و تمایزهایش از روزگاران گذشته و نامتعارف بودنش و همچنین با وجود گسستها و مغاکهای ژرفی را که با روزگاران پیشین با سنتها و مواریث روزگاران پیشین با نظامهای فکری، ارزشی و دانایی روزگاران پیش از خود دامن زده است همچنان در بستر تاریخی گام برمیگیرد که تاریخ، فرهنگ، جامعه و جهان انسانی ماست. هر فیلسوف تاریخی این را نیک میداند و ژرف میفهمد که تا چه میزان ریشهای و مسئلهمند است انسان در جامعیت وجودیاش. مسئله او نیز انسان چونان انسان تاریخی و تاریخمند و نیز انسان چونان هستندهای فرهنگی، اجتماعی و نیز انسان به ماهو انسان چونان هستندهای که وجودیت او تا آن سوی مراتب متعالی و ساحات غیب و قدس دامن گشوده است و در روشنگاه شریف و سرچشمهای و زیبا و نیکوترین دریافتهای شهودی و شهود ورزانه گوهرآنسویی «وجودیت مینوی» خویش را مشاهده کرده است.
فیلسوف با انسانیترین سویه و سپهر وجودی انسان که سخن، کلمه و سپهرادراکی او که «عقل» است با انسان مواجه میشود. مواجههای پرسشگرانه و سنجشگرانه و دیالوژیک یا گفتمانی و پرسمانی. مواجهه با انسان در جامعیت آن، مواجهه با روند و سیر گشودگی وجودی انسان در جهان، مواجهه با دستآوردهای عظیم فکری، فرهنگی، علمی، فنی و رفاهی بیسابقهای که انسان روزگار ما بر آن تکیه زده است و با وجود باغها و مزرعههای سبز رفاهی را که علوم نوپدید و فناوریهای بدیع و بیسابقه بروی او گشودهاند، به رغم درهای امکانات عظیم سوادآموزی که دوره جدید به روی جمعیت های میلیاردی سیاره زمین گشوده است و با وجود حقوق مدنی بی سابقهای که گروههای جنسی و سنی انسان روزگار ما به آنها دست یافته است و ثروت، مکنت و سرمایههای عظیم مادی و دنیوی و رفاه زندگی گیتیانهای که جامعهها و جمعیتهای میلیاردی روزگار ما به آن دست یافته و کام میگیرند و بسیارشان از فرعونان، قارونان، قیصران و شهریاران روزگاران گذشته مرفهتر، شاهانه و شهریانهتر زندگی میکنند و با وجود خیزشها، جهشها و پرشهای عظیم و بی سابقهای که در اندیشه، دانش و دانایی انسان رخداده است و دسترسی انسان روزگار ما به انواع اطلاعات و دانستنیها، دانشها و رشتههای مختلف و کوتاه سخن آن که با وجود اینها و ناگفتهها و نکتهها و اوصاف ناگفته بسیار دیگر، فیلسوف روزگار ما میپرسد که چرا احساس میکنیم، جامعه و جهان ما صمیمیتر، امنتر و ایمنتر نشده است که ناامنتر نیز شده است.
در بیرون آتشناک و شعله خیز و در درون سرد، منجمد، یخ زده و بیروح تر نیز شده است؛ به ویژه در جوامع و در میان جمعیتهایی که طرح اندازان و معماران نظامهای فکری، ارزشی، دانایی، سیاسی و مدنی عصر و عالم جدید بودهاند و دست و دامنشان پر از انواع امکانات رفاهی، دنیوی و آزادیهای فردی و اجتماعی و حقوق مدنی و انواع دستآورهای فکری، هنری، علمی و فنی بوده است. پرسش فیلسوف روزگار ما این است. گستره و دامنه تاریخ گستری و گشودگی تاریخی انسان روی پوسته نازک غبار کیهانی سیاره زمین تاکجا میتواند بسط و ادامه یابد؟
معنایی غایتی در پس پشت و فراسوی این گشودگی بیبدیل و یگانه هست؟ به دیگر سخن برآمدن انسان روی پوسته نازک غبار کیهانی سیاره زمین، افکنده در میان صدها و صدها میلیارد سیاره دیگر کیهان، محمل چه معنا، غایت، راستی و فرجامی است؟ مسئله بنیادین «شر» مناسبتش با خیر، مسئله ریشهای و بنیادین «رنج»، سوگناکی یا شادناکی حضور انسان در جهان، مسئله مرگ و داد و بی داد، و جایگاه اخلاق و امر اخلاقی در زیست اقلیم و عالم انسانی و مسئلههای مهم و محوری و ریشهای و سرچشمهای و هستی شناختی دیگر از این دست همه یکسر ،هسته ستبرشان، انسان است و بازمیگردند به پرسشگریها و سنجشگریهای هستیشناسانه فیلسوف درباره وجودیت انسان و حضور انسانی او در جهان چونان هستندهای چندسپهری و چند ساحتی در جامعیتش. پیامبران و روحهای پیامبرانه و جانها و وجدان هایهای ژرف و باطن بین، برای چنین پرسشهای حدی و مرزی و ریشهای و سرچشمهای و بنیادین و هستی شناسانه مژده های خوش از ملکوت و ساحت غیب و قدس به ارمغان میآورده اند.
فیلسوف پیامبر نیست، منادی عالم غیب و قدس نیز نیست؛ پرسشگر عالم غیب وقدس است. فیلسوف همیشه تنهاست، تنها گام برمیگیرد. پیامبران موید به «کلمة الله» و «روح القدس»اند. عالمان دستشان پر از شواهداست. هنرمندان دست و دامنشان پر از آثاریست که نوآوری و ابداع کردهاند و ما را مجذوب، واله و مفتون آثار خود کردهاند. عارفان جانشان مست عشق و گرم عاشقانگیست. فیلسوف تنها با اندیشه، عقل پرسشگرانهاش گام برمیگیرد و تنها میپرسد و هر بار با پرسشگریهایش افقهای نو به روی ما میگشاید. فلسفه حس ژرف حیرانیست و «لوگوس» یا عقل فلسفی او، به پرسش فراخوانده است. فراخوانده شده بپرسد، تفکر و تعقل کند و چشم اندازها و افقهای فکر و عقل و فهم فلسفی اش را بروری ما بگشاید.
ایکنا - با این توصیف بزرگترین درد نسل امروز، تهیشدن زندگی از غایت، اضطراب وجودی و احساس بیمعنایی در زندگی است. فلسفه و تأمل حکمی چگونه میتواند برای انسانِ ملول گشته معنا بیافریند؟
در جغرافیای طبیعی هنگامی که آتشفشانی از لایههای زیرین زمین با فشار سنگین سربرکشیده و پوسته سرد و نازک زمین را شکسته و گدازهها را به بیرون ریخته است، به هر میزان فشار سنگینتر و پرتاب فورانیتر بوده است، ریزش گدازهها سهمگینتر روی پوسته سردزمین دامن گسترده و ریخته شدهاند. ارض وجود، ارض تاریخ و جغرافیای وجودی و تاریخی ما نیز چنین است. هر بار که از لایههای زیرین ارض وجود آدمی و ارض تاریخ آتفشانی خیزش کرده است پوستهها و لایههای برینی را شکسته و گدازههایش را بیرون پرتاب کرده و ریخته است. دوره جدید، دوره زلزلهها و انفجارهای سنگین و سهمگینی بوده است که در ارض «وجود» و در ارض تاریخ اتفاق افتاده است. کانون آتشفشانها قاره و منطقههای غرب تاریخ در دوره جدید بوده است و خاکستر گدازههای آتشفشانها و یا آوار زلزلههای سنگین و سهمگینش را سنتها و مواریث، مدنی و معنوی و روان رفتار همه تاریخها و فرهنگ و زیست اقلیم و عالم جمعیتهای میلیاردی سیاره زمین احساس کرده و همچنان احساس میکنیم.
احساس تهی بودگی از معنایی، برون پاشیدگی وجودی، از خویش بیگانگی، نسیان زدگی، فشارسنگین و سنگین دلهرهها و اضطرابهای وجودی که پیامدشان خودکشی صدها هزارانسان در هر سال است. احساس میکنیم روی خاکستر گدازهها و آوار سنتها و میراثهای معنوی و نظامهای ارزشی و اخلاقی زندگی میکنیم که فرو پاشیدهاند. مسئله هنگامی پیچیده و دشوار و نگرانکنندهتر میشود که فیلسوف خود با برهوت تهی بودگی و تهی معنایی که همچنان شتابان فراختر و فراختر میشود دست و پنجه میفشارد. شواهد و قرائن تاریخی گواهی میدهند آنجا و آن هنگام که سر فیلسوف به سنگ و صخره تاریخ خورده است خیزشها و رستاخیزهای پیامبرانه در رسیده و تاریخ را به گونهای دیگر رقم زدهاند و مسیرهای دیگری را در تاریخ گشودهاند. ایران اینک در چنین جایگاهی با قامتی ستبر ایستاده است.
ایکنا - اگر از شما بخواهیم در مقام ادای احترام در روز حکمت و فلسفه، از یک استاد که بر جان و جهانبینی شما تأثیری عمیق داشته است یاد کنید، آن شخص کیست؟ و مهمتر از آن کدام ویژگی اوست که برای شما ماندگار شده است؟
یک زندگی درآمیخته با کتاب، کتاب خوانی و توفیق معاشرت، مراودت و مصاحبت با انسانهای صاحب ذوق، هنر، اندیشه و دانایی و تلمذ در محضر اساتید صاحب نام و نظر و جانها و وجدانهای بیدار، پاسخ به سؤال شما را برایم دشوار میکند. جانی و وجدانی پرتحرک و تموج بسوی آموختن داشتهام. دانش باستانشناسی تنور کشش و خیزش جان و وجدانم را بسوی نایافتهها و ناشناختهها شعلهورتر کرد و تأثیری سخت و ستبر بر من داشت.
اندیشههای بزرگ و ژرفکاو را دوست داشتهام و به روحهای پیامبرانه عشق و ارادت ویژه داشتهام. با قرآن شریف زندگی میکنم، از آثار عارفان بزرگ به ویژه عارفان بزرگ میهنم ایران علیالخصوص آثار جاویدان عارف روشن ضمیر و شاعر خوش ذوق جلالالدین محمد بلخی خراسانی از صدر تا ذیل موانست داشته و ژرف تأثیر پذیرفتهام. آثارفیلسوفان ژرفکاو را با دقت و مراقبت ویژه خواندهام و همچنان میخوانم. با وجود اینها در راهها و مسیرهای صخرهای، سنگلاخی و دشواری گام برگرفتهام که متفاوت از راه و مسیرهایی است که دیگران رفته و پیمودهاند. انسان هستنده و باشندهای یگانه و بیهمتاست، تنها به خدا شبیه است که بیمثال است. هر انسانی سیر وجودی یکتا و یگانه خود را یکبار و تنها یکبار در جهان قدم و رقم میزند و چشم از جهان فرو میبندد و به سرچشمهای بازمیگردد که برآمده است.
ایکنا- با وجود اینکه مبانی فلسفه استوار و کهناند، اما بیشک فهم و ظرفیت مخاطب امروز و حوصله ذهنهای که گرفتار شتابزدگی شده، تغییر کرده است. برای ما نسل جدید بفرمایید که چه تفاوتی میان فلسفهخوانی و فلسفهورزی دیروز با امروز وجود دارد؟ فلسفهخوانی، فلسفهدانی و فلسفهورزی و تاریخ فلسفه و فلسفه تاریخ و بهویژه دانش باستانشناسی و فلسفه دانش باستانشناسی را که سالها تدرس کردهاید، چگونه میبینید و چه تعریفی از هر کدام دارید؟
چند سؤال متفاوت یکجا جمع شده است. هرکدام توضیح جداگانهای میطلبد. نخست آن که هر فلسفهخوانی لزوما فلسفهدان و فلسفه ورز نیست؛ همه ما بیش و کم نوعی از شناخت، اندیشه و معرفت فلسفی که نظری و نظرورانه و عقلانی است درباره ماهیت و معنای اتفاقاتی که در زندگی، پیرامون و در جامعه و جهان ما میافتد داریم، لیکن همه ما که فیلسوف نیستیم. هرفلسفهخوان و دانشآموخته فلسفه نیز فیلسوف نمیشود، چنان که هر دانش آموخته شعر، ادبیات، صناعات، عروض و اوزان شعری، شاعر نمیشود. همانقدر که شاعران بزرگ و واقعی نادرگان روزگارند، فیلسوفان بزرگ و ژرفاندیش نیز نادرگان دورانند.
در تفکیک و تمایز میان تاریخ فلسفه و فلسفه تاریخ نیز پاسخ صریح و روشن است. تاریخ نخست رخداد است. نخست وقایع اتفاقیهای است که آدمیان از سر گذراندهاند، سپس روایت آنچه اتفاق افتاده است و از سرگذشته است. به سخن دیگر هر تاریخی نخست امر ماتقدم است. روایت رخدادهای تاریخی از هر نوع و طور و قسم اعم از تاریخ فرهنگ و سیر و مسیر حیات فرهنگی و اجتماعی این ۷ دوره و آن دوره این فرهنگ و آن فرهنگ این جامعه و آن جامعه و یا این دانش و آن دانش و دانایی و نظامهای فکری و دانایی و ارزشی این یا آن دوره همه، ذیل تاریخ ما تأخر، ردیابی و رصد و روایتهای تاریخی مورخان و «علوم تاریخی» فهمیده و تعریف میشوند.
تاریخ فلسفه نیز تاریخ فلسفه است نه فلسفه به ماهو فلسفه. فلسفه تاریخ و فلسفه هر موضوع و مسئله و هر چیز دیگر از جمله فلسفه باستانشناسی و همچنین فلسفه فلسفه، همه یکسر، فلسفهاند و پرسشگریها و سنجشگریها و غربالگریهای فلسفی فیلسوف درباره موضوعش. دانش نوپدید، هرچند نه نوبنیاد باستانشناسی نیز امر ماتقدم یا پیشینی است و پرسشگریها و سنجشگریها و غربالگریهای نظری و فلسفی درباره راستی، کاستی، هستی و چیستی دانش باستانشناسی همه امر ماتأخر و پسینی و برون باستانشناختی محسوب میشوند. تعریف ساده و دم دست از دانش باستان این است که باستانشناسی، دانش شناخت انسان است به مدد و به وساطت آثار به جای مانده از انسان از گروههای انسانی در روزگاران گذشتهای که میزیستهاند.
ایکنا _ فلسفه باستانشناسی از چه میپرسد؟
نخستین پرسش فلسفه باستانشناسی درباره دانش باستانشناسی این است که شناختی را که باستانشناسان درباره انسان و نحوه زندگی انسانها در روزگاران گذشته مدعی آن هستند، اساسا دست یافتنی است؟ گذشتهای که باستانشناسان مدعی کاویدن، کشف و شناخت آن هستند، اصلا اتفاق افتاده است؟ اگر هم اتفاق افتاده چنین گذشته چگونه گذشتهای است؟
سؤال سنگینتر فلسفه و معرفتشناسی دانش باستانشناسی درباره دانش باستانشناسی یا درباره «علوم باستان شناختی» این است که باستانشناسان آن چه را که میجویند و میکاوند و مییابند، همان قابل انطباق با همان چیزی است که در گذشته اتفاق است؟ چگونه آنها موفق میشوند میان یافتهها و نایافتهها، امر مکشوف و مشهود و امر مفقود و مفروض میان آثار موجود و موثران غایب، میان ظرفهای شکسته تهی از مظروف، میان مادههای الکن و معناهای مفقودِ مفروض و یا به مفهوم دقیق و فلسفیتر میان «لوگوسها»(lost logoi) و «ارخه»( lost archae)های مفقود و غایب، به مدد و به وساطت آثار (archaea) پلهای مدلل، معلل و موجه بپا کنند و شمار بسیاری از پرسشهای ریز و درشت دیگر از این دست همه یکسر فلسفیاند و در سپهر فلسفه دانش باستانشناسی و هر آینه شناختشناسی دانش باستانشناسی طراحی و درانداخته میشوند.