ترکی | فارسی | العربیة | English | اردو | Türkçe | Français | Deutsch
آخرین بروزرسانی : يکشنبه 1 آذر 1405
يکشنبه 1 آذر 1405
 لینک ورود به سایت
 
  جستجو در سایت
 
 لینکهای بالای آگهی متحرک سمت راست
 
 لینکهای پایین آگهی متحرک سمت راست
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : شنبه 30 آبان 1405     |     کد : 209584

فیلسوف پیامبر نیست؛ پرسشگر عالم غیب و قدس است

فلسفه، شاید بیش از آنکه دانستن پاسخ‌ها باشد،

 فلسفه، شاید بیش از آنکه دانستن پاسخ‌ها باشد، هنر حیرت کردن در برابر پرسش‌های بی‌پایان است؛ مکثی در میان شتاب روزگار، برای دوباره دیدن جهان، انسان و آنچه از در پس ظاهر امور پنهان مانده است. اهل این دانش می‌گویند فلسفه از همین حیرت آغاز می‌شود؛ از پرسشی که آرام نمی‌گیرد و انسانی که با وجود همه دانسته‌هایش، هنوز خود، جهان و سرنوشتش را به تمامی نمی‌شناسد. شاید از همین روست که سخنان ملاصالحی در روز حکمت و فلسفه، نه از جنس پاسخ‌های قطعی، که دعوتی به بازگشت به همین حیرت نخستین بود؛ حیرتی که انسان را به اندیشیدن، پرسیدن و دوباره نگریستن فرامی‌خواند.
دکتر ملاصالحی

نام او برای بسیاری آشناست؛ او استاد تمام دانشگاه تهران و از نام آشنایان برجسته در پیوند میان فلسفه و باستان‌شناسی است؛ پژوهشگری که نخستین‌بار فلسفه باستان‌شناسی را در ایران بنیان گذاشت و کوشید از دریچه اندیشه، به پرسش‌های بنیادین درباره انسان، فرهنگ، دین، هنر و گذشته بنگرد. از او کتاب‌ها و مقالات متعددی به زبان‌های فارسی، انگلیسی و یونانی منتشر شده است؛ آثاری در حوزه‌های فلسفه، باستان‌شناسی، دین‌پژوهی و هنرهای آیینی که از جمله آن‌ها می‌توان به «جلوه‌های کهن هنر آیینی»، «زیبایی و هنر از منظر وحیانی اسلام»، «درآمدی بر معرفت‌شناسی باستان‌شناسی»، «جستاری در فرهنگ»، «پدیده موزه و باستان‌شناسی» و «انسان، فرهنگ و سنت» اشاره کرد. سرانجام در همین آبان ماه که بهار اهل خرد و فلسفه است به سوالات ما پاسخ گفت. آنچه اکنون از نظرتان می‌گذرد مشروح سخنان اوست.

ایکنا - استاد گرامی در آستانه روز جهانی فلسفه و در ایام و روزگاری که جهان ما با بحران‌های معرفتی و بازگشت جنون‌آمیز جنگ و سیطره تکنولوژی روبه‌روست؛ مرزهای دیرین مفاهیمی چون حقیقت، معنا و نسبت انسان با آن‌ها دستخوش تغییر شده است. به نظر شما فلسفه و خرودرزی باید توجه خود را بر کدام گره ناگشوده متمرکز کند، یا به تعبیر دیگر، انسان معاصر به چه چیزی و چگونه باید بیندیشد؟

دوره جدید از نامتعارف‌ترین و به طرز خطرناک و خطرخیز و دلهره‌آور، هم خلاق و هم ویرانگرترین روزگارانی است که انسان از سرمی‌گذراند؛ به طرز انسان شمول و در مقیاسی سیاره‌ای هم از سر می‌گذراند. دوره جدید متمایز و متفاوت‌ترین روزگاران در تاریخ بشر است. با این همه تفاوت‌ها، تمایزها و نامتعارف بودنش از روزگاران گذشته، تاریخ انسان همچنان وحدت پیکروارش را چونان تاریخ انسان حفظ کرده است. برغم از سرگذراندن خیزش‌ها و ریزش‌های فکری، معنوی، اخلاقی و برآمدن و در آمدن و بدرشدن نظام‌های سیاسی، حکومتی و حاکمیتی و از سرگذراندن شکاف‌ها، گسست‌ها و گسل‌ها و مغاک‌های دوره‌ای بسیار، تاریخ انسان همچنان تاریخ، فرهنگ، جامعه و جهان انسانی، پیوستگی، پیوند و وحدت پیکروارش راحفظ کرده است و چونان تاریخ انسان ادامه و استمرار دارد.

دوره جدید با وجود تفاوت‌ها و تمایزهایش از روزگاران گذشته و نامتعارف بودنش و همچنین با وجود گسست‌ها و مغاک‌های ژرفی را که با روزگاران پیشین با سنت‌ها و مواریث روزگاران پیشین با نظام‌های فکری، ارزشی و دانایی روزگاران پیش از خود دامن زده است همچنان در بستر تاریخی گام برمی‌گیرد که تاریخ، فرهنگ، جامعه و جهان انسانی ماست. هر فیلسوف تاریخی این را نیک می‌داند و ژرف می‌فهمد که تا چه میزان ریشه‌ای و مسئله‌مند است انسان در جامعیت وجودی‌اش. مسئله او نیز انسان چونان انسان تاریخی و تاریخمند و نیز انسان چونان هستنده‌ای فرهنگی، اجتماعی و نیز انسان به ماهو انسان چونان هستنده‌ای که وجودیت او تا آن سوی مراتب متعالی و ساحات غیب و قدس دامن گشوده است و در روشنگاه شریف و سرچشمه‌ای و زیبا و نیکو‌ترین دریافت‌های شهودی و شهود ورزانه گوهرآنسویی «وجودیت مینوی» خویش را مشاهده کرده است.

فیلسوف با انسانی‌ترین سویه و سپهر وجودی انسان که سخن، کلمه و سپهرادراکی او که «عقل» است با انسان مواجه می‌شود. مواجهه‌ای پرسشگرانه و سنجشگرانه و دیالوژیک یا گفتمانی و پرسمانی. مواجهه با انسان در جامعیت آن، مواجهه با روند و سیر گشودگی وجودی انسان در جهان، مواجهه با دستآوردهای عظیم فکری، فرهنگی، علمی، فنی و رفاهی بی‌سابقه‌ای که انسان روزگار ما بر آن تکیه زده است و با وجود باغ‌ها و مزرعه‌های سبز رفاهی را که علوم نوپدید و فناوری‌های بدیع و بی‌سابقه بروی او گشوده‌اند، به رغم درهای امکانات عظیم سوادآموزی که دوره  جدید به روی جمعیت های میلیاردی سیاره زمین گشوده است و با وجود حقوق مدنی بی سابقه‌ای که گروه‌های جنسی و سنی انسان روزگار ما به آن‌ها دست یافته است و ثروت، مکنت و سرمایه‌های عظیم مادی و دنیوی و رفاه زندگی گیتیانه‌ای که جامعه‌ها و جمعیت‌های میلیاردی روزگار ما به آن دست یافته و کام می‌گیرند و بسیارشان از فرعونان، قارونان، قیصران و شهریاران روزگاران گذشته مرفه‌تر، شاهانه و شهریانه‌تر زندگی می‌کنند و با وجود خیزش‌ها، جهش‌ها و پرش‌های عظیم و بی سابقه‌ای که در اندیشه، دانش و دانایی انسان رخداده است و دسترسی انسان روزگار ما به انواع اطلاعات و دانستنی‌ها، دانش‌ها و رشته‌های مختلف و کوتاه سخن آن که با وجود این‌ها و ناگفته‌ها و نکته‌ها و اوصاف ناگفته بسیار دیگر، فیلسوف روزگار ما می‌پرسد که چرا احساس می‌کنیم، جامعه و جهان ما صمیمی‌تر، امن‌تر و ایمن‌تر نشده است که ناامن‌تر نیز شده است.

در بیرون آتشناک و شعله خیز و در درون سرد، منجمد، یخ زده و بی‌روح تر نیز شده است؛ به ویژه در جوامع و در میان جمعیت‌هایی که طرح اندازان و معماران نظام‌های فکری، ارزشی، دانایی، سیاسی و مدنی عصر و عالم جدید بوده‌اند و دست و دامنشان پر از انواع امکانات رفاهی، دنیوی و آزادی‌های فردی و اجتماعی و حقوق مدنی و انواع دستآورهای فکری، هنری، علمی و فنی بوده است. پرسش فیلسوف روزگار ما این است. گستره و دامنه تاریخ گستری و گشودگی تاریخی انسان روی پوسته  نازک غبار کیهانی سیاره زمین تاکجا می‌تواند بسط و ادامه یابد؟

معنایی غایتی در پس پشت و فراسوی این گشودگی بی‌بدیل و یگانه هست؟ به دیگر سخن برآمدن انسان روی پوسته نازک غبار کیهانی سیاره زمین، افکنده در میان صدها و صدها میلیارد سیاره دیگر کیهان، محمل چه معنا، غایت، راستی و فرجامی است؟ مسئله بنیادین «شر» مناسبتش با خیر، مسئله ریشه‌ای و بنیادین «رنج»، سوگناکی یا شادناکی حضور انسان در جهان، مسئله مرگ و داد و بی داد، و جایگاه اخلاق و امر اخلاقی در زیست اقلیم و عالم انسانی و مسئله‌های مهم و محوری و ریشه‌ای و سرچشمه‌ای و هستی شناختی دیگر از این دست همه یکسر ،هسته ستبرشان، انسان است و بازمی‌گردند به پرسشگری‌ها و سنجشگری‌های هستی‌شناسانه فیلسوف درباره وجودیت انسان و حضور انسانی او در جهان چونان هستنده‌ای چندسپهری و چند ساحتی در جامعیتش. پیامبران و روح‌های پیامبرانه و جان‌ها و وجدان های‌های  ژرف و باطن بین، برای چنین پرسش‌های حدی و مرزی و ریشه‌ای و سرچشمه‌ای و بنیادین و هستی شناسانه  مژده های خوش از ملکوت و ساحت غیب و قدس به ارمغان می‌آورده اند.

فیلسوف پیامبر نیست، منادی عالم غیب و قدس نیز نیست؛ پرسشگر عالم غیب وقدس است. فیلسوف همیشه تنهاست، تنها گام برمی‌گیرد. پیامبران موید به «کلمة الله» و «روح القدس»اند. عالمان دستشان پر از شواهداست. هنرمندان دست و دامنشان پر از آثاری‌ست که نوآوری و ابداع کرده‌اند و ما را مجذوب، واله و مفتون آثار خود کرده‌اند. عارفان جانشان مست عشق و گرم عاشقانگی‌ست. فیلسوف تنها با اندیشه، عقل پرسشگرانه‌اش گام برمی‌گیرد و تنها می‌پرسد و هر بار با پرسشگری‌هایش افق‌های نو به روی ما می‌گشاید. فلسفه حس ژرف حیرانی‌ست و «لوگوس» یا عقل فلسفی او، به پرسش فراخوانده است. فراخوانده شده بپرسد، تفکر و تعقل کند و چشم اندازها و افق‌های فکر و عقل و فهم فلسفی اش را بروری ما بگشاید.

ایکنا - با این توصیف بزرگ‌ترین درد نسل امروز، تهی‌شدن زندگی از غایت، اضطراب وجودی و احساس بی‌معنایی در زندگی است. فلسفه و تأمل حکمی چگونه می‌تواند برای انسانِ ملول گشته معنا بیافریند؟

در جغرافیای طبیعی هنگامی که آتشفشانی از لایه‌های زیرین زمین با فشار سنگین سربرکشیده و پوسته سرد و نازک زمین را شکسته و گدازه‌ها را به بیرون ریخته است، به هر میزان فشار سنگین‌تر و پرتاب فورانی‌تر بوده است، ریزش گدازه‌ها سهمگین‌تر روی پوسته سردزمین دامن گسترده و ریخته شده‌اند. ارض وجود، ارض تاریخ و جغرافیای وجودی و تاریخی ما نیز چنین است. هر بار که از لایه‌های زیرین ارض وجود آدمی و ارض تاریخ آتفشانی خیزش کرده است پوسته‌ها و لایه‌های برینی را شکسته و گدازه‌هایش را بیرون پرتاب کرده و ریخته است. دوره جدید، دوره زلزله‌ها و انفجارهای سنگین و سهمگینی بوده است که در ارض «وجود» و در ارض تاریخ اتفاق افتاده است. کانون آتشفشان‌ها قاره و منطقه‌های غرب تاریخ در دوره جدید بوده است و خاکستر گدازه‌های آتشفشان‌ها و یا آوار زلزله‌های سنگین و سهمگینش را سنت‌ها و مواریث، مدنی و معنوی و روان رفتار همه تاریخ‌ها و فرهنگ و زیست اقلیم و عالم جمعیت‌های میلیاردی سیاره زمین احساس کرده و همچنان احساس می‌کنیم.

احساس تهی بودگی از معنایی، برون پاشیدگی وجودی، از خویش بیگانگی، نسیان زدگی، فشارسنگین و سنگین دلهره‌ها و اضطراب‌های وجودی که پیامدشان خودکشی صدها هزارانسان در هر سال است. احساس می‌کنیم روی خاکستر گدازه‌ها و آوار سنت‌ها و میراث‌های معنوی و نظام‌های ارزشی و اخلاقی زندگی می‌کنیم که فرو پاشیده‌اند. مسئله هنگامی پیچیده و دشوار و نگران‌کننده‌تر می‌شود که فیلسوف خود با برهوت تهی بودگی و تهی معنایی که همچنان شتابان فراختر و فراختر می‌شود دست و پنجه می‌فشارد. شواهد و قرائن تاریخی گواهی می‌دهند آنجا و آن هنگام که سر فیلسوف به سنگ و صخره تاریخ خورده است خیزش‌ها و رستاخیزهای پیامبرانه در رسیده و تاریخ را به گونه‌ای دیگر رقم زده‌اند و مسیرهای دیگری را در تاریخ گشوده‌اند. ایران اینک در چنین جایگاهی با قامتی ستبر ایستاده است.

ایکنا - اگر از شما بخواهیم در مقام ادای احترام در روز حکمت و فلسفه، از یک استاد که بر جان و جهان‌بینی شما تأثیری عمیق داشته است یاد کنید، آن شخص کیست؟ و مهم‌تر از آن کدام ویژگی اوست که برای شما ماندگار شده است؟

یک زندگی درآمیخته با کتاب، کتاب خوانی و توفیق معاشرت، مراودت و مصاحبت با انسان‌های صاحب ذوق، هنر، اندیشه و دانایی و تلمذ در محضر اساتید صاحب نام و نظر و جان‌ها و وجدان‌های بیدار، پاسخ به سؤال شما را برایم دشوار می‌کند. جانی و وجدانی پرتحرک و تموج بسوی آموختن داشته‌ام. دانش باستان‌شناسی تنور کشش و خیزش جان و وجدانم را بسوی نایافته‌ها و ناشناخته‌ها شعله‌ورتر کرد و تأثیری سخت و ستبر بر من داشت.

اندیشه‌های بزرگ و ژرف‌کاو را دوست داشته‌ام و به روح‌های پیامبرانه عشق و ارادت ویژه داشته‌ام. با قرآن شریف زندگی می‌کنم، از آثار عارفان بزرگ به ویژه عارفان بزرگ میهنم ایران علی‌الخصوص آثار جاویدان عارف روشن‌ ضمیر و شاعر خوش ذوق جلال‌الدین محمد بلخی خراسانی از صدر تا ذیل موانست داشته و ژرف تأثیر پذیرفته‌ام. آثارفیلسوفان ژرف‌کاو را با دقت و مراقبت و‌یژه خوانده‌ام و همچنان می‌خوانم. با وجود این‌ها در راه‌ها و مسیرهای صخره‌ای، سنگلاخی و دشواری گام برگرفته‌ام که متفاوت از راه و مسیرهایی است که دیگران رفته و پیموده‌اند. انسان هستنده و باشنده‌ای یگانه و بی‌همتاست، تنها به خدا شبیه است که بی‌مثال است. هر انسانی سیر وجودی یکتا و یگانه خود را یکبار و تنها یکبار در جهان قدم و رقم می‌زند و چشم از جهان فرو می‌بندد و به سرچشمه‌ای بازمی‌گردد که برآمده است.

ایکنا- با وجود اینکه مبانی فلسفه استوار و کهن‌اند، اما بی‌شک فهم و ظرفیت مخاطب امروز و حوصله‌ ذهن‌های که گرفتار شتابزدگی شده، تغییر کرده است. برای ما نسل جدید بفرمایید که چه تفاوتی میان فلسفه‌خوانی و فلسفه‌ورزی دیروز با امروز وجود دارد؟ فلسفه‌خوانی، فلسفه‌دانی و فلسفه‌ورزی و تاریخ فلسفه و فلسفه تاریخ و به‌ویژه دانش باستان‌شناسی و فلسفه دانش باستان‌شناسی را که سال‌ها تدرس کرده‌اید، چگونه می‌بینید و چه تعریفی از هر کدام دارید؟

چند سؤال متفاوت یکجا جمع شده است. هرکدام توضیح جداگانه‌ای می‌طلبد. نخست آن که هر فلسفه‌خوانی لزوما فلسفه‌دان و فلسفه ورز نیست؛ همه ما بیش و کم نوعی از شناخت، اندیشه و معرفت فلسفی که نظری و نظرورانه و عقلانی است درباره ماهیت و معنای اتفاقاتی که در زندگی، پیرامون و در جامعه و جهان ما می‌افتد داریم، لیکن همه ما که فیلسوف نیستیم. هرفلسفه‌خوان و دانش‌آموخته فلسفه نیز فیلسوف نمی‌شود، چنان که هر دانش آموخته شعر، ادبیات، صناعات، عروض و اوزان شعری، شاعر نمی‌شود. همانقدر که شاعران بزرگ و واقعی نادرگان روزگارند، فیلسوفان بزرگ و ژرف‌اندیش نیز نادرگان دورانند.

در تفکیک و تمایز میان تاریخ فلسفه و فلسفه تاریخ نیز پاسخ صریح و روشن است. تاریخ نخست رخداد است. نخست وقایع اتفاقیه‌ای است که آدمیان از سر گذرانده‌اند، سپس روایت آنچه اتفاق افتاده است و از سرگذشته است. به سخن دیگر هر تاریخی نخست امر ماتقدم است. روایت رخدادهای تاریخی از هر نوع و طور و قسم اعم از تاریخ فرهنگ و سیر و مسیر حیات فرهنگی و اجتماعی  این ۷ دوره و آن دوره این فرهنگ و آن فرهنگ این جامعه و آن جامعه و یا این دانش و آن دانش و دانایی  و نظام‌های فکری و دانایی و ارزشی این یا آن دوره همه، ذیل تاریخ ما تأخر، ردیابی و رصد و روایت‌های تاریخی مورخان و «علوم تاریخی» فهمیده و تعریف می‌شوند.

تاریخ فلسفه نیز تاریخ فلسفه است نه فلسفه به ماهو فلسفه. فلسفه تاریخ و فلسفه هر موضوع و مسئله و هر چیز دیگر از جمله فلسفه باستان‌شناسی و همچنین فلسفه فلسفه، همه یکسر، فلسفه‌اند و پرسش‌گری‌ها و سنجش‌گری‌ها و غربالگری‌های فلسفی فیلسوف در‌باره موضوعش. دانش نوپدید، هرچند نه نوبنیاد باستان‌شناسی نیز امر ماتقدم یا پیشینی است و پرسشگری‌ها و سنجش‌گری‌ها و غربالگری‌های نظری و فلسفی درباره راستی، کاستی، هستی و چیستی دانش باستان‌شناسی همه امر ماتأخر و پسینی و برون باستان‌شناختی محسوب می‌شوند. تعریف ساده و دم دست از دانش باستان این است که باستان‌شناسی، دانش شناخت انسان است به مدد و به وساطت آثار به جای مانده از انسان از گروه‌های انسانی در روزگاران گذشته‌ای که می‌زیسته‌اند.

ایکنا _ فلسفه باستان‌شناسی از چه می‌پرسد؟

نخستین پرسش فلسفه باستان‌شناسی درباره دانش باستان‌شناسی این است که شناختی را که باستان‌شناسان در‌باره انسان و نحوه زندگی انسان‌ها در روزگاران گذشته مدعی آن هستند، اساسا دست یافتنی است؟ گذشته‌ای که باستان‌شناسان مدعی کاویدن، کشف و شناخت آن هستند، اصلا اتفاق افتاده است؟ اگر هم اتفاق افتاده چنین گذشته چگونه گذشته‌ای است؟

سؤال سنگین‌تر فلسفه و معرفت‌شناسی دانش باستان‌شناسی در‌باره دانش باستان‌شناسی یا درباره «علوم باستان شناختی» این است که باستان‌شناسان آن چه را که می‌جویند و می‌کاوند و می‌یابند، همان قابل انطباق با همان چیزی است که در گذشته اتفاق است؟ چگونه آن‌ها موفق می‌شوند میان یافته‌ها و نایافته‌ها، امر مکشوف و مشهود و امر مفقود و مفروض میان آثار موجود و موثران غایب، میان ظرف‌های شکسته تهی از مظروف، میان ماده‌های الکن و معناهای مفقودِ مفروض و یا به مفهوم دقیق و فلسفی‌تر میان «لوگوس‌ها»(lost logoi) و «ارخه»( lost archae)های مفقود و غایب، به مدد و به وساطت آثار (archaea) پل‌های مدلل، معلل و موجه بپا کنند و شمار بسیاری از پرسش‌های ریز و درشت دیگر از این دست همه یکسر فلسفی‌اند و در سپهر فلسفه دانش باستان‌شناسی و هر آینه شناخت‌شناسی دانش باستان‌شناسی طراحی و درانداخته می‌شوند.


برچسب ها
نوشته شده در   شنبه 30 آبان 1405  توسط   کاربر 1   
PDF چاپ چاپ بازگشت
نظرات شما :
Refresh
SecurityCode