احکام اسلامی تنها برای تنظیم رابطه انسان با خداوند تشریع نشده‌اند؛ بلکه در کنار تربیت معنوی فرد، به دنبال اصلاح روابط اجتماعی و استقرار عدالت نیز هستند. حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه با تبیین حکمت‌هایی همچون عدالت، جهاد، اطاعت، صله‌رحم و امر به معروف، تصویری جامع از کارکرد اجتماعی دین ارائه می‌کنند.
خطبه فدکیه حضرت زهرا (س)، فراتر از یک احتجاج تاریخی و سیاسی درباره مسئله فدک، منشوری جامع از معارف دینی، اجتماعی و حکمت احکام اسلامی است. در این خطبه، حضرت زهرا(س) با بیانی دقیق، به تبیین فلسفه و حکمت شماری از مهم‌ترین احکام و آموزه‌های اسلام می‌پردازند؛ آموزه‌هایی که هر یک نقشی اساسی در ساختن فرد مؤمن و جامعه سالم دارند. تأمل در این بخش از خطبه فدکیه نشان می‌دهد که احکام اسلامی صرفاً مجموعه‌ای از دستورهای عبادی و فردی نیستند، بلکه هر کدام در پی تحقق هدفی مشخص در زندگی انسان و سامان‌بخشی به مناسبات اجتماعی‌اند؛ از ایمان و نماز و روزه گرفته تا عدالت، جهاد، امر به معروف، صله‌رحم و رعایت حقوق دیگران.
با همین دغدغه و در ایام فاطمیه سرویس اندیشه و معارف، در گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام والمسلمین سید‌اسحاق حسینی کوهساری استاد حوزه و دانشگاه به بررسی جایگاه فلسفه احکام در خطبه فدکیه، نسبت میان احکام دینی و نیازهای فردی و اجتماعی انسان و پیام‌های تمدنی این خطبه پرداخته‌ایم که در ادامه می‌خوانیم:
خطبه فدکیه منظومه معرفتی و اجتماعی است
ایکنا - خطبه فدکیه را باید صرفاً یک احتجاج تاریخی و سیاسی درباره فدک دانست یا می‌توان آن را منشوری برای تبیین فلسفه احکام اسلامی به شمار آورد؟
بسم الله الرحمن الرحیم، مسئله فدک یکی از مباحث دردناک و انگیزه‌های مهم در تاریخ اسلام است. گرچه در ظاهر، یک جریان سیاسی به شمار می‌آمد، اما به اعتقاد بسیاری از اهل تحقیق، فدک بیشتر یک سوژه سیاسی بود، نه هدف اصلی. امیرالمؤمنین(ع) نیز در بیانی می‌فرمایند که ما از آنچه در اختیارمان بود، بهره‌ای برای زندگی شخصی خود نمی‌خواستیم.
نکته دوم این است که ما در علوم انسانی با مفهومی به نام فلسفه‌های مضاف مواجه هستیم. اگر اقتصاد داریم، فلسفه اقتصاد هم داریم؛ اگر سیاست داریم، فلسفه سیاست داریم و همین‌طور فلسفه حقوق و سایر حوزه‌ها. البته بعضی تصور می‌کنند این فلسفه‌های مضاف محصول اندیشه غربی است، در حالی که ما در قرآن و روایات خودمان مواد اولیه و مبانی این مباحث را داریم. قرآن کریم در ضمن داستان‌ها و آیات مختلف، به مباحثی اشاره می‌کند که می‌توان آنها را مبانی فلسفه اقتصاد، سیاست و حقوق دانست. برای نمونه، در داستان طالوت و جالوت، مسئله قدرت، مدیریت و معیارهای رهبری مطرح می‌شود. در آیه شریفه «فَلَکُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِکُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ» نیز با یک مبنای مهم اقتصادی و حقوقی مواجه هستیم.
یکی از نمونه‌های برجسته این فلسفه‌های مضاف، همین خطبه حضرت زهرا (س) است. اما درباره فلسفه احکام باید به یک نکته توجه کنیم. گاهی از تعبیر «حکمت احکام» استفاده می‌شود؛ چون ما همیشه به تمام فلسفه و علت یک حکم دسترسی نداریم. به طور کلی، می‌توان احکام را از جهت شناخت حکمت آنها به چهار دسته تقسیم کرد:
دسته اول، احکامی هستند که عقل عمومی بشر حکمت آنها را درک می‌کند. برای مثال، احترام به انسان و حرمت کشتن انسان بی‌گناه، از مسائلی است که عقل انسان می‌تواند ضرورت آن را بفهمد. در اینجا احکام شرعی در مواردی جنبه ارشادی دارند؛ یعنی عقل بشر نیز اصل آن را درک می‌کند.
دسته دوم، احکامی هستند که حکمت آنها برای عموم مردم روشن نیست و قرآن و روایات به تبیین آنها پرداخته‌اند. برای نمونه، خداوند درباره روزه می‌فرماید: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ». یعنی روزه زمینه تقوا را در انسان تقویت می‌کند. در روایات امام صادق(ع) نیز به این نکته اشاره شده که روزه سبب می‌شود انسان‌های برخوردار، گرسنگی و سختی فقرا را بهتر درک کنند و یک احساس مشترک انسانی میان فقیر و غنی شکل بگیرد.
دسته سوم، احکامی هستند که حکمت و آثار آنها در طول زمان و با پیشرفت علم بیشتر آشکار شده است. برای مثال، درباره حرمت برخی خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها، امروزه پژوهش‌های علمی به ابعاد بیشتری از آثار زیان‌بار آنها پی برده‌اند. در روایات نیز به این اصل اشاره شده که خداوند چیزی را بدون حکمت و مصلحت تحریم نکرده است.
دسته چهارم، احکام تعبدی هستند که ما ممکن است فلسفه کامل آنها را ندانیم. برای مثال، چرا نماز صبح دو رکعت و نماز مغرب سه رکعت است؟ اینها از احکامی هستند که ما باید به فرمان خداوند و پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله عمل کنیم، هرچند به تمام حکمت آنها دسترسی نداشته باشیم. ممکن است در آینده و با ظهور حضرت ولی‌عصر(عج)، ابعاد بیشتری از این حکمت‌ها برای بشر روشن شود. نکته جالب این است که حضرت زهرا (س) در خطبه فدکیه، بسیاری از حکمت‌های احکام را بیان می‌کنند. نظیر همین مضامین را با تفاوت‌هایی در نهج‌البلاغه نیز می‌بینیم.
مرحوم آیت‌الله حسن‌زاده آملی تعبیر زیبایی داشتند. ایشان می‌فرمودند اگر سخنان حضرت زهرا(س) را در کنار سخنان امیرالمؤمنین(ع) قرار دهیم، عظمت علمی و معرفتی آن حضرت آشکار می‌شود؛ گویی اگر قرار بود زن هم امام باشد، نمونه اعلای آن در وجود حضرت زهرا(س) تجلی پیدا کرده است.
ایکنا - حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه، ایمان، نماز و روزه را با چه حکمت‌هایی معرفی می‌کنند و این احکام چه نقشی در تربیت معنوی انسان دارند؟
اولین موضوعی که حضرت زهرا (س) مطرح می‌کنند، مسئله ایمان است. حضرت می‌فرمایند: «فَجَعَلَ اللَّهُ الْإِیمَانَ تَطْهِیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ»؛ خداوند ایمان را مایه پاکی شما از شرک قرار داد.از این بیان معلوم می‌شود که شرک، نوعی آلودگی درونی برای انسان است و ایمان، انسان را از این آلودگی پاک می‌کند. اینجا باید به یک مسئله مهم اشاره کنم. بعد از شکل‌گیری جریان اومانیسم در فلسفه غرب، بحث تقدس‌زدایی و کنار گذاشتن خدا و معاد مطرح شد. در دوره‌ای تصور می‌کردند انسان می‌تواند بدون اتکا به امر قدسی، همه مسائل زندگی را حل کند. اما امروز می‌بینیم که در بسیاری از محافل فکری غرب، دوباره بحث معنویت و نیاز انسان به امر متعالی مطرح شده است. یکی از مشکلات تمدن مادی همین است که اصالت را به انسان می‌دهد، اما ارتباط انسان با خدا را نادیده می‌گیرد.
دومین موضوع، نماز است. حضرت زهرا (س) می‌فرمایند: «وَالصَّلَاةَ تَنْزِیهاً لَکُمْ عَنِ الْکِبْرِ»؛ خداوند نماز را برای دور کردن انسان از تکبر قرار داده است. ببینید، اگر کسی نماز بخواند اما متواضع و خاکسار نباشد، باید در کیفیت نماز خودش تأمل کند. اساس نماز، نیایش و اظهار بندگی است. انسان در نماز پیشانی خود را بر خاک می‌گذارد؛ رکوع می‌کند و به سجده می‌رود. اینها همه نشانه خضوع انسان در برابر خداوند است. ما به همین دلیل بر سجده بر تربت امام حسین (ع) نیز تأکید داریم؛ چون این تربت یادآور اوج بندگی، ایثار و شهادت در راه خداست. درباره امام موسی کاظم(ع) نیز نقل شده است که سجده‌های طولانی داشتند و با مناجات و اظهار بندگی، اوج خاکساری خود را در برابر خداوند نشان می‌دادند. پس نماز باید در رفتار انسان اثر بگذارد. کسی که نماز می‌خواند اما همچنان متکبر است، باید ببیند آیا حقیقت نماز را درک کرده است یا خیر.
سومین موضوع، روزه است. حضرت می‌فرمایند: «وَالصِّیَامَ تَثْبِیتاً لِلْإِخْلَاصِ»؛ خداوند روزه را برای تثبیت اخلاص قرار داد. مرحوم ملا محسن فیض کاشانی در مباحث عرفانی خود نکته ظریفی دارد. ایشان می‌گوید اخلاص فقط این نیست که انسان کار را برای خدا انجام بدهد؛ بلکه باید خدا را تنها ناظر و مقصود خود بداند. روزه از این جهت یک تمرین بسیار مهم است. ممکن است انسان در جمع مردم چیزی نخورد و همه تصور کنند روزه‌دار است، اما وقتی در خلوت قرار گرفت، اگر نیت روزه نداشته باشد، آب بخورد. اینجاست که تفاوت روزه با سایر عبادات روشن می‌شود. در روزه، انسان با خودش خلوت می‌کند و فقط خداوند از حقیقت عمل او آگاه است. بنابراین روزه، تمرین بندگی و اخلاص است.
ایکنا - چرا حضرت زهرا(س) عدالت، اطاعت از رهبری، جهاد و امر به معروف را از حکمت‌های مهم احکام اسلامی معرفی می‌کنند؟ این آموزه‌ها چه نسبتی با انسجام و امنیت جامعه دارند؟
یکی از فرازهای بسیار مهم خطبه این است که حضرت می‌فرمایند: «وَالْعَدْلَ تَسْکِیناً لِلْقُلُوبِ»؛ خداوند عدالت را مایه آرامش دل‌ها قرار داده است. این جمله بسیار عمیق است. جامعه را می‌توان به مجموعه‌ای از دانه‌ها یا آجرهایی تشبیه کرد که باید در کنار هم قرار بگیرند. چیزی که این اجزا را به یکدیگر پیوند می‌دهد، عدالت است. اگر در جامعه عدالت وجود داشته باشد، خانواده و اجتماع از آرامش برخوردار می‌شوند. اما اگر عدالت نباشد، اجزای جامعه به‌جای اینکه کنار هم قرار بگیرند، از هم جدا می‌شوند. آیت‌الله جوادی آملی تعبیر زیبایی داشتند و میان سکوت و سکینه تفاوت قائل می‌شدند. ممکن است در یک جامعه ظاهراً سکوت و امنیت وجود داشته باشد، اما این به معنای آرامش واقعی نیست. آرامش حقیقی آن است که مردم به یکدیگر اعتماد داشته باشند و برای حفظ حقوق خود دائماً احساس نگرانی نکنند.
به نظر من یکی از مشکلات مهم جامعه ما نیز مسئله شکاف طبقاتی و فاصله میان اقشار مختلف است. در سال‌های گذشته، گاهی توسعه اقتصادی مورد توجه قرار گرفت، اما عدالت و تعدیل اجتماعی به اندازه کافی در کنار آن دیده نشد. نتیجه چنین رویکردی می‌تواند افزایش فاصله طبقاتی باشد. حضرت زهرا(س) در فراز دیگری می‌فرمایند: «وَطَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ»؛ خداوند اطاعت از ما را مایه انتظام و انسجام امت قرار داده است. من برای توضیح این مسئله، نماز جماعت را مثال می‌زنم. نماز جماعت چند ویژگی دارد: همه رو به یک قبله می‌ایستند، صف‌ها منظم است، فاصله میان افراد وجود ندارد و مهم‌تر از همه، نماز جماعت بدون امام معنا پیدا نمی‌کند. این ساختار را می‌توان یک الگوی تشکیلاتی برای جامعه اسلامی دانست. جامعه هم به جهت‌گیری مشترک، نظم، همبستگی و رهبری نیاز دارد.
درباره جهاد نیز حضرت می‌فرمایند: «وَالْجِهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلَامِ»؛ جهاد را مایه عزت اسلام قرار داد. اسلامی که در برابر ظلم و تجاوز بی‌تفاوت باشد، نمی‌تواند از عزت و استقلال خود دفاع کند. جهاد به معنای دفاع از حق و مقابله با ستم است. اگر مسلمانان در برابر تجاوز و ظلم مسئولیتی احساس نکنند، دشمنان به‌راحتی بر آنها مسلط خواهند شد. ما در تاریخ معاصر خودمان نیز نمونه‌های روشنی از این مسئله را دیده‌ایم. شهید حاج قاسم سلیمانی، شهید حاجی‌زاده، شهید فخری‌زاده و بسیاری از شخصیت‌های بزرگ کشور، برای دفاع از امنیت و عزت جامعه اسلامی تلاش کردند و جان خود را در این راه تقدیم کردند.
حضرت در فراز دیگری می‌فرمایند: «وَالْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَامَّةِ»؛ امر به معروف را مایه مصلحت عمومی جامعه قرار داد. برای توضیح این موضوع، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله مثالی درباره یک کشتی دارند. عده‌ای در یک کشتی سوار هستند. یکی از مسافران می‌خواهد محل نشستن خودش را سوراخ کند و می‌گوید اینجا جای خودم است و اختیارش را دارم. پیامبر می‌فرمایند اگر دیگران جلوی او را بگیرند، هم خودش را نجات داده‌اند و هم دیگران را؛ اما اگر اجازه بدهند کشتی سوراخ شود، همه غرق خواهند شد. این دقیقاً فلسفه امر به معروف و نهی از منکر است. مسئله فقط نصیحت کردن یک فرد نیست؛ مسئله جلوگیری از آسیب عمومی است. انسان نمی‌تواند نسبت به سرنوشت جامعه بی‌تفاوت باشد و بگوید من کاری به دیگران ندارم.
یکی دیگر از فرازهای مهم خطبه این است: «وَبِرَّ الْوَالِدَیْنِ وِقَایَةً مِنَ السَّخَطِ»؛ نیکی به پدر و مادر را مایه دوری از خشم الهی قرار داد. احترام به پدر و مادر مسئله کوچکی نیست. گاهی انسان در زندگی خودش با مشکلاتی مواجه می‌شود و نمی‌داند چرا برکت از زندگی‌اش رفته است. باید بررسی کند که آیا حقی از کسی ضایع کرده است؟ آیا پدر و مادرش را آزرده است؟ در روایات ما درباره آثار نیکی به والدین مطالب فراوانی آمده است. انسان باید مراقب باشد که اختلافات خانوادگی، به‌ویژه بعد از ازدواج، موجب قطع ارتباط فرزندان با پدر و مادر نشود. زن و شوهر باید به حقوق یکدیگر احترام بگذارند و در عین حال، جایگاه پدر و مادر را نیز حفظ کنند. حضرت در ادامه می‌فرمایند: «وَصِلَةَ الْأَرْحَامِ مَنْسَأَةً فِی الْعُمُرِ وَمَنْمَاةً لِلْعَدَدِ»؛ صله‌رحم را موجب طول عمر و افزایش جمعیت قرار داد.
صله‌رحم فقط یک دیدوبازدید ساده نیست؛ بلکه عامل حفظ پیوندهای خانوادگی و اجتماعی است. خانواده‌ای که ارتباطات خود را قطع کند، به‌تدریج پشتوانه عاطفی و اجتماعی خود را از دست می‌دهد. در ادامه، حضرت به مسئله قصاص اشاره می‌کنند: «وَالْقِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ»؛ خداوند قصاص را برای حفظ خون‌ها قرار داد. در قرآن کریم نیز می‌خوانیم: «وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ». یعنی در قصاص، حیات و زندگی نهفته است.
شاید در نگاه اول تصور شود قصاص صرفاً مجازات است، اما فلسفه آن جلوگیری از گسترش قتل و خون‌ریزی و حفظ امنیت عمومی است. وقتی انسان بداند که تجاوز به جان دیگران بدون پاسخ نمی‌ماند، جامعه از بازدارندگی بیشتری برخوردار می‌شود. موضوع بعدی، رعایت حقوق اقتصادی است. حضرت می‌فرمایند: «وَتَوْفِیَةَ الْمَکَایِیلِ وَالْمَوَازِینِ تَغْیِیراً لِلْبَخْسِ»؛ رعایت کامل پیمانه‌ها و ترازوها برای جلوگیری از کم‌فروشی است. کم‌فروشی فقط یک تخلف ساده اقتصادی نیست؛ بلکه اعتماد عمومی را از بین می‌برد. وقتی مردم نتوانند به معاملات یکدیگر اعتماد کنند، سلامت اقتصادی جامعه آسیب می‌بیند.
در نهایت، یکی از فرازهای بسیار مهم خطبه درباره حفظ حرمت زنان است. حضرت می‌فرمایند: «وَالنَّهْیَ عَنِ شُرْبِ الْخَمْرِ تَنْزِیهاً عَنِ الرِّجْسِ، وَاجْتِنَابَ الْقَذْفِ حِجَاباً عَنِ اللَّعْنَةِ»؛ پرهیز از تهمت و نسبت ناروا را مانع گرفتار شدن به لعنت الهی معرفی می‌کنند. تهمت زدن، به‌ویژه نسبت دادن مسائل اخلاقی و ناموسی به زنان، از گناهان بسیار سنگین است. گاهی یک حرف نسنجیده درباره یک دختر یا زن، می‌تواند آینده زندگی او را تحت تأثیر قرار دهد. ممکن است با یک شایعه، آبروی انسانی از بین برود و فرصت‌های زندگی او نابود شود. ما باید مراقب زبان خودمان باشیم. اگر درباره کسی شک داریم، حق نداریم شک خودمان را به دیگران منتقل کنیم و آبروی او را ببریم. حفظ عفت، آبرو و حرمت انسان‌ها از اصول اساسی اسلام است.
در پایان باید عرض کنم که خطبه فدکیه فقط یک متن تاریخی نیست؛ بلکه یک منظومه معرفتی و اجتماعی است. حضرت زهرا(س) در همین فرازهای کوتاه، از ایمان و نماز و روزه تا عدالت و جهاد و خانواده و اقتصاد و حقوق اجتماعی را مطرح می‌کنند. اگر جامعه اسلامی بخواهد به سلامت و عزت واقعی برسد، باید این حکمت‌ها را از سطح گفتار به عرصه عمل بیاورد.