محمدجواد توکلی‌خانیکی با تأکید بر اینکه مدارا، در درجه نخست، ناظر به مواجهه با جاهلان است؛ یعنی کسانی‌که از روی ناآگاهی رفتار می‌کنند، گفت: مدارا یک اصل مطلق نیست، بلکه رفتاری موقعیت‌محور است که باید با تشخیص صحیح شرایط به‌کار گرفته شود.

محمدجواد توکلی‌خانیکی، عضو هیئت علمی دانشکده قرآنی مشهدمحمدجواد توکلی‌خانیکی، عضو هیئت علمی دانشکده قرآنی مشهد، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی، با بیان اینکه واژه مدارا از ریشه «دار» گرفته شده و در اصل به معنای نوعی چرخش و بازگشت به حالت اولیه است، اظهار کرد: به‌گونه‌ای که گویی اتفاقی رخ نداده است. بر این اساس، مدارا به این معناست که انسان در برابر رفتار دیگران، به‌گونه‌ای برخورد کند که گویی آن رفتار موجب آزار یا اختلال در کار او نشده است.

وی ادامه داد: در قرآن کریم، مفهوم مدارا با نگاهی متعالی و عمیق مطرح شده است. برای نمونه، در آیه‌ای که می‌فرماید: «وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا»، تأکید بر آن است که بندگان خدا با فروتنی بر زمین راه می‌روند و هنگامی‌که جاهلان آنان را مخاطب قرار می‌دهند، با آرامش و سلام پاسخ می‌دهند. این آیه نشان می‌دهد که مدارا، در درجه نخست، ناظر به مواجهه با جاهلان است؛ یعنی کسانی‌که از روی ناآگاهی رفتار می‌کنند.

عضو هیئت علمی دانشکده قرآنی مشهد با تأکید بر اینکه مداراکردن در قرآن، یک رفتار هدفمند و مبتنی بر عقلانیت است، نه صرفاً چشم‌پوشی یا مماشات، تصریح کرد: در مواردی که فرد یا گروهی به‌صورت آگاهانه و با قصد تخریب و دشمنی وارد میدان می‌شوند و به تعبیر رایج «شمشیر را از رو بسته‌اند»، مدارا جایگاهی ندارد. در چنین شرایطی، براساس آموزه‌های دینی، باید برخوردی متناسب و قاطع شود؛ در حالی‌که در روابط میان مؤمنان، اصل بر رحمت، رأفت و تعامل سازنده است.
مدارا؛ رفتار هوشمندانه با هدف حفظ روابط اجتماعی

وی تأکید کرد: مدارا را نباید به معنای نادیده‌گرفتن خطاها یا پذیرش رفتارهای نادرست دانست، بلکه باید آن‌را نوعی رفتار هوشمندانه و حساب‌شده تلقی کرد که با هدف حفظ روابط اجتماعی، کاهش تنش‌ها و دستیابی به بیشترین بهره‌وری انجام می‌شود. در این مسیر، فرد باید همواره مراقب باشد که اصول و مبانی ارزشی خود را زیر پا نگذارد و در عین حفظ تعامل، از چارچوب‌های اعتقادی و اخلاقی فاصله نگیرد.

توکلی‌خانیکی با بیان اینکه می‌توان برخی مصادیق عملی مدارا را در رفتارهای مدیریتی و اجتماعی مشاهده کرد، افزود: به‌ویژه در مواردی که برای حفظ مصالح کلان، از بروز تنش‌های شدید جلوگیری می‌شود. البته این امر به هیچ‌وجه به معنای ضعف یا ترس نیست، بلکه نشان‌دهنده درک عمیق از شرایط و تلاش برای مدیریت عقلانی موقعیت‌هاست. از این‌رو، اگر کسی مدارا را به‌عنوان نشانه‌ای از سازش‌کاری یا چشم‌پوشی از اصول تلقی کند، دچار برداشت نادرستی از این مفهوم شده است.

وی ادامه داد: از این‌رو، روشن می‌شود که همه افراد شایسته مدارا نیستند و این مفهوم تنها در شرایط خاص و در مواجهه با گروهی مشخص از افراد معنا پیدا می‌کند. در عین حال، تجربه جوامع نشان می‌دهد که حتی در تعامل با پیروان ادیان دیگر نیز، در چارچوب قوانین و اصول مشخص، مدارا امکان‌پذیر است و می‌تواند به همزیستی مسالمت‌آمیز منجر شود.

این پژوهشگر قرآنی درباره این دیدگاه که برخی تصور می‌کنند «مدارا» به معنای کوتاه‌آمدن است، تصریح کرد: این برداشت نادرست است. کوتاه‌آمدن به این معناست که فرد نسبت به رفتار طرف مقابل بی‌تفاوت شده و اساساً مسئله را رها کند؛ در حالی‌که مدارا، همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد، نوعی رویکرد هوشمندانه و عقلانی است که هدف آن، دستیابی به بیشترین بازدهی با کمترین میزان اصطکاک، تنش و تقابل است. در واقع، مدارا به معنای مدیریت تعاملات به‌گونه‌ای است که با حداقل تضاد، حداکثر بهره‌وری حاصل شود و این امر نه‌تنها به معنای از دست دادن عزت نفس نیست، بلکه خود نشانه‌ای از قدرت درونی و تسلط بر شرایط است.
تقیه؛ روح و جوهره مدارا

وی به مفهوم «مدارا با اشرار» اشاره و بیان کرد: در طول تاریخ، افرادی در شرایطی زندگی می‌کردند که تحت حاکمیت‌های ناصواب قرار داشتند، اما با بهره‌گیری از تقیه، توانستند جان خود و اطرافیانشان را حفظ کنند. در این زمینه، آیه ۵۴ سوره «قصص» بیان می‌دارد که گروهی به سبب صبر و استقامت، پاداشی دوچندان دریافت می‌کنند. بنا بر تفسیر امام صادق(ع)، منظور از این صبر، صبر بر تقیه است. از این منظر، می‌توان گفت که تقیه در بسیاری از موارد، با مدارا پیوند دارد و حتی می‌توان آن‌را روح و جوهره مدارا دانست.

عضو هیئت علمی دانشکده قرآنی مشهد ادامه داد: در تفسیر آیه ۲۲ سوره «رعد»، از امام صادق(ع) نقل شده است که حسنه به تقیه و سیئه به افشای بی‌مورد امور تعبیر شده است. در روایات دیگر نیز تأکید شده که بخش عمده‌ای از دین در تقیه نهفته است و حتی از امام باقر(ع) نقل شده که تقیه را دین خود و نیاکان خویش دانسته‌اند. این مجموعه آیات و روایات نشان می‌دهد که برای حفظ عزت نفس، جلوگیری از آسیب‌های شخصیتی و در عین حال اثرگذاری در جامعه، گاه لازم است انسان از شیوه‌های مدبرانه‌ای همچون تقیه بهره گیرد.

وی با تأکید بر اینکه مدارا در همه شرایط کاربرد ندارد، تصریح کرد: در مواردی که طرف مقابل به‌صورت آشکار در مسیر دشمنی، تخریب و تقابل حرکت می‌کند و به تعبیر رایج «شمشیر را از رو بسته است»، مدارا معنای خود را از دست می‌دهد و باید متناسب با شرایط، برخورد قاطع صورت گیرد. در مقابل، مدارا بیشتر در مواجهه با افرادی معنا پیدا می‌کند که از روی ناآگاهی یا ضعف شناخت دچار خطا شده‌اند.

توکلی‌خانیکی بیان کرد: در همین راستا، قرآن کریم در آیه ۱۹۹ سوره «اعراف» می‌فرماید: «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ»؛ یعنی راه عفو و نیکی را پیش بگیر و از جاهلان روی‌گردان باش. این آیه نیز به‌روشنی نشان می‌دهد که مدارا، ناظر به مواجهه با جاهلان است؛ افرادی که نه از سر عناد، بلکه از سر ناآگاهی رفتار می‌کنند. در چنین شرایطی، تلاش برای درگیری و تقابل، نه‌تنها نتیجه‌ای ندارد، بلکه ممکن است به از دست رفتن فرصت‌ها نیز منجر شود.

وی با بیان اینکه مدارا در جایی معنا پیدا می‌کند که طرف مقابل یا ناآگاه است و امکان اصلاح دارد، یا در شرایطی قرار دارد که برخورد مستقیم با او نتیجه‌بخش نخواهد بود، تصریح کرد: اما در برابر افرادی که آگاهانه و عامدانه در مسیر تخریب و دشمنی حرکت می‌کنند، مدارا نه‌تنها کارآمد نیست، بلکه می‌تواند پیامدهای منفی نیز به‌دنبال داشته باشد. از این‌رو، قرآن کریم با ارائه شاخص‌هایی مشخص، مرز میان مدارا و تقابل را ترسیم کرده است.
مدارا مفهومی گزینشی و مبتنی بر شرایط است

این پژوهشگر دینی تأکید کرد: مدارا تنها شامل بخشی از افراد جامعه است و نمی‌توان آن‌را به‌صورت مطلق به همه تعمیم داد. برای نمونه در مواجهه با افرادی که مرتکب جرائم آشکار می‌شوند یا امنیت جامعه را به خطر می‌اندازند، مدارا جایگاهی ندارد. بنابراین، مدارا مفهومی گزینشی و مبتنی بر شرایط است، نه یک قاعده کلی و بدون استثنا.

وی به تفاوت مدارا با «تولا» و «تبرا» اشاره کرد و گفت: این دو، از فروع دین محسوب می‌شوند و اساساً در مقوله‌ای متفاوت با مدارا قرار دارند. تولا به معنای دوستی با اولیای الهی و تبرا به معنای بیزاری از دشمنان آنان است، در حالی‌که مدارا یک شیوه رفتاری در تعاملات اجتماعی است و حتی ممکن است در مواردی، شامل نوعی تعامل ظاهری با دشمن نیز باشد. بنابراین، مقایسه این مفاهیم با یکدیگر، قیاسی نادرست و از اساس متفاوت است.

توکلی‌خانیکی به نامه ۴۶ نهج‌البلاغه اشاره و به نقل از حضرت علی(ع) گفت: در جایی‌که مدارا کارآمدتر است، مدارا کن و در جایی‌که جز با شدت و قاطعیت نمی‌توان به نتیجه رسید، سخت‌گیری را در پیش بگیر. این بیان نشان می‌دهد که مدارا یک اصل مطلق نیست، بلکه رفتاری موقعیت‌محور است که باید با تشخیص صحیح شرایط به‌کار گرفته شود.