در بیان جایگاه والای اعتکاف همین بس که خداوند متعال در آیه ۱۲۵ سوره بقره میفرماید: «وَعَهِدْنَا إِلَیٰ إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ أَنْ طَهِّرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ؛ و به ابراهیم و اسماعیل سفارش کردیم که خانهام را برای طواف کنندگان و اعتکاف کنندگان و رکوع کنندگان و سجده گذاران [از هر آلودگی ظاهری و باطنی] پاکیزه کنید.» مراسم اعتکاف در ایجاد فضای معنوی، روحانی و آرمش و سکون برای افراد جامعه امروز که با پیچیدگیها و مشغلههای فراوانی مواجه هستند فرصتی مغتنم است.
اما اعتکاف تنها به جنبه معنوی محدود نیست، حضور افراد مختلف از اقشار مختلف، زن و مرد، پیر جوان و حضور نوجوانان که در سالهای اخیر خیلی پر رنگ تر شده است میتواند معنویت فردی را به نیروی اجتماعی مبدل کند. در آستانه ۱۳ رجب و ایام اعتکاف با هدف بررسی چگونگی تبدیل معنویت فردی در مراسم اعتکاف به کنش و مسئولیت اجتماعی در جامعه با رسول چگینی مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت به گفتوگو پرداختیم. در ادامه متن این مصاحبه را میخوانیم:
ایسنا: اعتکاف معمولاً بهعنوان یک تجربه فردی و درونی شناخته میشود؛ از منظر دینی و اجتماعی، این آیین چگونه میتواند معنویت فردی را به کنش و مسئولیت اجتماعی در جامعه تبدیل کند؟
اعتکاف در نگاه نخست یک تجربه فردی است؛ فرد در مسجد مینشیند و با خدا خلوت میکند. اما در اندیشه اسلامی، معنویت هیچگاه در حصار فرد باقی نمیماند. قرآن کریم میفرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلا تَفَرَّقُوا» (آلعمران/۱۰۳)، یعنی اتصال به خداوند باید جمعی باشد و از دل آن وحدت اجتماعی شکل گیرد. اعتکاف فرصتی است که فرد پس از پالایش درونی، با روحیهای تازه به جامعه بازگردد و مسئولیت اجتماعی را جدیتر ببیند؛ همانگونه که امام علی(ع) فرمودند: «مَن أصلَحَ ما بَینَهُ و بَینَ الله أصلَحَ الله ما بَینَهُ و بَینَ الناس».
از منظر اجتماعی، اعتکاف یک تمرین برای تبدیل انرژی معنوی به کنش اجتماعی است. فردی که سه روز در فضای معنوی بوده، وقتی به جامعه بازمیگردد، نگاهش به عدالت، خدمت به مردم و اخلاق اجتماعی تغییر میکند. این همان چیزی است که در زبان امروز میتوان «تبدیل سرمایه معنوی به سرمایه اجتماعی» نامید. اعتکاف به انسان یاد میدهد که معنویت تنها در سجاده خلاصه نمیشود، بلکه باید در رفتار اجتماعی و مسئولیتپذیری نمود پیدا کند.
در شرایط امروز که فشارهای روانی و فردگرایی زیاد شده، اعتکاف میتواند پلی باشد میان معنویت شخصی و کنش اجتماعی. جوانی که در اعتکاف شرکت میکند، پس از آن در فعالیتهای اجتماعی، خیریهها یا حتی مطالبهگری مدنی، روحیهای متفاوت دارد. به تعبیر روز، اعتکاف یک «زیست معنوی» است که فرد را آماده میکند تا در جامعه با انرژی مثبت و مسئولیتپذیری بیشتری حضور یابد.
ایسنا: برخی معتقدند آیینهای عبادی جمعی مانند اعتکاف، ظرفیت بالایی برای بازتولید سرمایه اجتماعی دارند؛ به نظر شما اعتکاف چه مؤلفههایی دارد که میتواند اعتماد، همبستگی و مشارکت اجتماعی را تقویت کند؟
آیینهای جمعی مثل اعتکاف ظرفیت بالایی برای ایجاد اعتماد و همبستگی دارند. وقتی افراد سه روز در کنار هم، با یک هدف مشترک یعنی تقرب به خداوند، زندگی میکنند، نوعی سرمایه اجتماعی شکل میگیرد. مؤلفههایی چون فضای مشترک عبادی، همبستگی معنوی و عاطفی و مشارکت و مسئولیت جمعی باعث میشود افراد پس از اعتکاف، در جامعه نیز روحیه همکاری و همیاری بیشتری داشته باشند:
فضای مشترک عبادی
یکی از مهمترین مولفههای اعتکاف، حضور جمعی در یک مکان مقدس (مسجد) است. قرآن کریم میفرماید: «وَطَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ» (حج/۲۶)، یعنی مسجد محل طهارت و عبادت جمعی است. وقتی افراد در یک فضای مشترک، بدون تفاوت طبقاتی یا اجتماعی، کنار هم عبادت میکنند، اعتماد متقابل شکل میگیرد. این اعتماد، پس از پایان اعتکاف به روابط اجتماعی منتقل میشود و افراد راحتتر به یکدیگر اعتماد میکنند. در زبان امروز میتوان گفت اعتکاف یک «اکوسیستم اعتماد» میسازد.
همبستگی معنوی و عاطفی
مولفه دوم، تجربه مشترک معنوی است. همه شرکتکنندگان در یک زمان مشخص، روزه میگیرند، دعا میخوانند و ذکر میگویند. این اشتراک در عمل، همبستگی عاطفی ایجاد میکند. امام صادق(ع) فرمودند: «المؤمن أخو المؤمن کالجسد الواحد»؛ یعنی مؤمنان همچون یک بدن واحدند. اعتکاف این آموزه را به تجربه زیسته تبدیل میکند. وقتی افراد در کنار هم سختی روزه و خلوت معنوی را تحمل میکنند، احساس برادری و خواهرانه میانشان تقویت میشود. این همبستگی، در جامعه به شکل همدلی و همکاری نمود پیدا میکند.
مشارکت و مسئولیت جمعی
مولفه سوم، مشارکت در اداره امور اعتکاف است. نظم برنامهها، خدمت به دیگران، تقسیم وظایف و رعایت حقوق جمعی، همه بخشی از تجربه اعتکاف است. این مشارکت عملی، افراد را به مسئولیتپذیری اجتماعی عادت میدهد.
در جامعهای که با بحرانهای اقتصادی یا اجتماعی روبهروست، این سرمایه اجتماعی اهمیت دوچندان دارد. کسانی که در اعتکاف شرکت کردهاند، معمولاً در فعالیتهای جمعی مثل کمک به نیازمندان یا حضور در کارهای داوطلبانه فعالترند. بنابراین اعتکاف نهتنها معنویت فردی را تقویت میکند، بلکه شبکهای از روابط اجتماعی مبتنی بر اعتماد و همبستگی ایجاد میکند.
ایسنا: در شرایطی که جامعه با چالشهایی مانند فردگرایی، کاهش تابآوری اجتماعی و شکافهای نسلی مواجه است، اعتکاف چه نقشی میتواند در بازسازی پیوندهای اجتماعی و تقویت اخلاق جمعی ایفا کند؟
جامعه امروز با چالشهایی چون فردگرایی افراطی، کاهش تابآوری اجتماعی و فاصله میان نسلها روبهروست. اعتکاف با ایجاد تجربه مشترک میان نسلهای مختلف، پیوند اجتماعی را بازسازی میکند. جوان و پیر، زن و مرد، دانشجو و کارگر، همه در یک فضای معنوی کنار هم مینشینند و این تجربه مشترک، شکافها را کاهش میدهد.
روایتی از پیامبر خدا(ص) هست که میفرمایند: «المؤمنون إخوة تتکافأ دماؤهم»؛ مؤمنان برادر یکدیگرند و خونشان برابر است. اعتکاف این برابری را در عمل نشان میدهد؛ همه در یک مسجد، بدون تفاوت طبقاتی یا اجتماعی، کنار هم عبادت میکنند. این تجربه، فردگرایی را کاهش داده و تابآوری اجتماعی را افزایش میدهد.
در زبان امروز میتوان گفت اعتکاف یک «فضای همزیستی معنوی» است که افراد یاد میگیرند چگونه در کنار هم صبر، همدلی و اخلاق جمعی را تمرین کنند. این تمرین، جامعه را در برابر بحرانها مقاومتر میسازد و شکافهای نسلی را با تجربه مشترک معنوی پر میکند.
ایسنا: با توجه به حضور پررنگ نسل جوان در آیین اعتکاف طی سالهای اخیر، این تجربه معنوی چگونه میتواند به تربیت شهروندانی مسئول، مطالبهگر و متعهد به مسائل اجتماعی منجر شود؟
حضور پررنگ نسل جوان در اعتکاف طی سالهای اخیر نشان میدهد این آیین توانسته با زبان روز ارتباط برقرار کند. جوانان در فضای اعتکاف، علاوه بر معنویت، تجربهای از مسئولیت اجتماعی کسب میکنند؛ مثلاً در نظم برنامهها، خدمت به دیگران، یا حتی در گفتوگوهای فکری که در حاشیه اعتکاف شکل میگیرد.
این تجربه میتواند آنان را به شهروندانی مسئول و مطالبهگر تبدیل کند؛ کسانی که پس از اعتکاف، دغدغه عدالت اجتماعی، مبارزه با فساد و خدمت به مردم را جدیتر دنبال میکنند. همانطور که امام حسین(ع) فرمودند: «إنما خرجت لطلب الإصلاح فی أمة جدی»، اصلاح اجتماعی از معنویت فردی آغاز میشود.
در دنیای امروز، اعتکاف میتواند به یک «مدرسه تربیت اجتماعی» برای نسل جوان بدل شود؛ مدرسهای که معنویت را با مسئولیت اجتماعی پیوند میزند. این نسل پس از تجربه اعتکاف، نهتنها معنویتر، بلکه اجتماعیتر و متعهدتر به مسائل جامعه خواهد بود.