ضرورت آزاد اندیشی از دیدگاه قرآن و روایات -
ارزش دانش و دانشمند/ عالم چه چیزی از علم بدست نیاورده است
خبرگزاری مهر-گروه دین و اندیشه: در روایتی از پیامبر اکرم(ص) به این نکته توجه خاص شده و به مردم متذکر می شوند اطاعت از فرمان الهی و پرستش ذات اقدس او نیز بر اثر علم است. خیر دنیا و آخرت درپرتو علم بدست می آید و شر دنیا و آخرت از جهل و نادانی دامن گیر انسان می شود. پرورش دانشمندان در علوم مختلف نتیجه نظام آموزشی و پژوهشی کارآمد است، لیکن توجه به این نکته که رسیدن به مرحله حکمت هدف والاتر است می تواند در عمق بخشیدن به این حرکت تأثیر بسزایی داشته باشد و در این راستا توجه به حکمت و حکیم پروری رونق مجموعه های علمی است و علاوه بر آن باعث درک نعمت های الهی و خشنودی الهی و خشنودی و رضایت مردم از زندگی می شود، زیرا ارتقاء سطح تعقل در بین افراد جامعه به فرموده حضرت امام موسی کاظم(ع) باعث می شود که انسان های عاقل از زندگی محدود و ناچیز دنیا با وجود عقل و فهم راضی و خشنود باشند. حضرت علی(ع) نیز می فرمایند:«جان خود را با مطالب حکیمانه شاداب سازید».

در راه کسب علم توجه به یافته های دیگران و سخنان حکیمانه ایشان امری ضروری است هر چند که به فرموده حضرت علی(ع) گوینده مطالب حکیمانه مشرک باشد. و در موارد مختلف حضرت علی(ع) می فرمایند که گفتار حکیمانه را از هرکس یادبگیرند ولو گوینده آن از نظر مذهبی گمراه و ایشان گمشده مردان با ایمان را علم و حکمت می دانند و توصیه می کنند علم و حکمت را فراگیرید ولو نزد مشرک باشد.

پیامبر اکرم(ص) نیز می فرمایند:«سخن حق را از گمراهان و اهل باطل فرا گیرند و سخن باطل را از اهل حق نیاموزند و مانند صرافان پول شناس نقاد باشید و سکه تقلبی را از سکه حقیقی تمیز دهید و داناترین مردم را کسی بدانید که بیشتر از سایرین دانشمندان را جمع آوری نموده و فراگرفته باشد» و این نتیجه وجود حکمت در بین مجموعه های علمی است. با تعمق در فرمایشات این بزرگواران به خوبی روشن می شود که کسب علوم از هر کس و از هر مکان و سپس نقد و بررسی موشکافی آن و درک حقیقت علوم و توانایی تئوری پردازی و نقادی و در نهایت تکامل علوم وظیفه شرعی و تکلیف دینی است و در هیچ دینی به اندازه دین مبین اسلام بر این امر تأکید ندارد و تحقق انسان واقعی و کامل را در گرو این رفتار می داند.

خداوند به پیامبر می فرمایند:«بندگان واقعی خدا را مژده بده اینان کسانی هستند که سخنان را می شنوند و تنها از آنچه خوب و پسندیده است پیروی می کنند و بس. این مردمند که خداوندشان راهنمایی کرده و دارای عقل و درایت هستند». پس موهبت الهی عقل و درایت است شکر این نعمت تعقل، تفکر و جستجوی آزادانه در علوم و نتیجه آن قربت الهی و سعادت است.

بنابراین چه راهی روشن تر و زیباتر از این راه که خداوند به عالمان عطا فرموده تا علاوه بر تعالی علمی خود و جامعه، بندگی را به کمال برسانند: بر همین اساس می بایست با تحقیق، پژوهش و تولید علم خود را از این نصیب الهی بهره مند سازیم. برای این کار و کارآمد شدن تحقیقات و علوم لازم است در ارتباط با جهان علوم را فراگرفته سپس به نقد و چالش گذاشته و با تکامل بیشتر به دنیا عرضه گردد تا در رقابت علمی یافته های دانشمندان قابلیت رقابت با جهان را داشته باشند و در این تکامل بخشیدن به علومی که تکیه بر استعدادها و تعمق در منابع ارزشمند و اصیل داخلی نقش اساسی دارد که با توسعه آموزش ها، تحقیق و گسترش پژوهش و درپرتو ارزش بخشیدن به آزاد اندیشی و نقادی سازنده محقق خواهدشد و در غیر اینصورت و بی توجهی به امور در جهان امروزی کسب دانش بدون توجه به شناخت علوم نتیجه ای ندارد و به فرموده پیامبر اکرم(ص)«کسی که کارش برپایه علم و معرفت استوارنباشد زبان و فساد علمش بیشتر از خیر و مصلحت است» و به فرموده حضرت علی(ع)«هیچ فعالیتی و حرکتی نیست مگر آنکه در انجام آن به علم و معرفت نیازمندی». برای رسیدن به این اهداف والا لزوم توجه بیشتر به پژوهش و ارزش به پژوهشگران و فراهم کردن بسترهای مناسب مادی و معنوی ضروری است.

ارزش دانش و دانشمند

دانش مجموعه قوانین حاکم بر روابط علت و معلول و پی بردن به روش های استفاده و بهبود منابع موجود است که به شکل محفوظات علمی قابل آموزش و از طریق پژوهش به چالش علمی کشانده و عمق بخشیدن در آنها صورت می گیرد و تحقیق موجب تازگی، تکامل، کارآمدی و گشوده شدن مسیرهای جدید علمی می شود و در این مسیر ارزش دانش و دانشمندان و پژوهشگران به عنوان تلاشگران صحنه علم رفیع و ارزشمند است و خداوند متعال در این باره می فرمایند:«آیا کسانی که عالمند با اشخاص غیر عالم یکسانند»(سوره زمرآیه 9) هرگز چنین نیست افراد عاقل و خردمند به این تفاوت اساسی توجه دارند و نیز می فرمایند:«والذین آمنو و اتوالعلم الدرجات» (مجادله آیه 22)

حضرت علی(ع) درباره ارزش علم و تفاوت افراد عالم و غیر عالم فرموده است:«کاش می دانستم کسی که از علم بی نصیب مانده چه چیز بدست آورده و آن کس که از علم بهره مند شد، چه چیز بدست نیاورده است».

در روایتی از پیامبر اکرم(ص) به این نکته توجه خاص شده و به مردم متذکر می شوند اطاعت از فرمان الهی و پرستش ذات اقدس او نیز بر اثر علم است. خیر دنیا و آخرت درپرتو علم بدست می آید و شر دنیا و آخرت از جهل و نادانی دامن گیر انسان می شود. با این توصیف عالمانه پیامبر اهمیت و جایگاه علم نه تنها در پیشبرد علوم و تکنولوژی مادی بلکه از آنجا که شکافتن علوم روابط منطقی خلقت را به انسان نمایان می سازد و قدرت علم مطلق الهی را بارز می سازد باعث عمق بخشیدن به ایمان و اطاعت از خداوند است. بنابراین توجه دانشمندان به افزایش دانسته های علمی از طریق پژوهش در علوم که نتیجه آن تولید علم و اقتدار علمی است یک اصل اساسی است و در این راه دو نکته اساسی وجود دارد. اول اینکه در صورت فراگیری علوم از دیگران با استناد به ادله، بحث و نقادی با موشکافی و استناد به روابط دقیق علمی این امر صورت پذیرد و دیگر آنکه ارتباط علمی متقابل باعث پویایی علمی می شود و این نکته نیازمند پژوهش و تحقیق و تولید علم است تا یافته های جدید علمی با اصول پذیرفته شده قابل انتقال و پیوند با سایر علوم شود به فرموده حضرت علی(ع) «شایسته مرد عاقل آنست که نظر صاحب خردان را بر اندیشه خود بیفزاید و دانش خویش را به علم دانشمندان پیوند دهد».این تلاش علمی باعث افزایش اطمینان به نفس در اساتید تعمیم آن به طلاب و دانشجویان شده و این جسارت را به مجموعه های علمی می دهد که در دنیای گسترده امروزی علوم، با دقت و اعتماد به نفس علوم را از دنیا کسب کرده و با تکیه بر استعدادهای فکری و معنوی خود جستجو و کاوش کنند و سپس فراورده ای علمی معتبری را به جهان عرضه نمایند به فرموده حضرت علی(ع):«به هر نسبت که دانش آدمی زیادتر می شود توجه خود را به نفس خویش افزون می کند و برای نیل به سعادت و پیشرفته سعی و کوشش خود را بکار می اندازد.» و این نکته از عوامل مهم رشد علمی است.

در جامعه اسلامی ما که سرشار از ذخائر غنی فکری و استعدادهای سرشار الهی است لزوم اتکا به خود و استفاده از امکانات مادی و معنوی و توجه به سابقه تولید علم و پیشروی در این امر می تواند در بازیابی جایگاه واقعی کشور در تولید علم جهانی تأثیرات اساسی داشته باشد.

ارتباط علم و عمل

در زمینه اهمیت عمل به علم رسول اکرم(ص) می فرمایند:«مردان عالم دو دسته اند، اول عالمی که به علم خود عمل می کند که برای او نجات و رستگاری است و دیگر عالمی که عملاً از دانش خود پیروی نمی کند، او در هلاکت و بدبختی است» و نیز در حدیث دیگری میفرمایند:« شدید ترین عذاب در قیامت برای عالمی است که به آن عمل ننماید و دانش او را بهره مند نکرده باشد».

بر اساس فرمایشات پیامبر اکرم عمل به علم از یک جنبه مایه رستگاری و از جنبه دیگر عمل نکردن به علم و دانش مستوجب عذاب الهی است. از این رو به کاربستن علوم در جهت سعادت جامعه امری ضروری است و زمانی دانش مفید خواهد بود که با پژوهش و تحقیق و تکیه بر واقعیت های مسلم جهان هستی به صورت همه جانبه محقق شود و نگرش سطحی به علوم و دوری از تفکر و نقادی در دانش های ارائه شده و عدم تطابق با حق علاوه بر وابستگی همیشگی علمی سعادت واقعی راه را برای عمل کردن درست مهیا می سازد و در این راه بومی سازی تولید علم نقش بسزایی در کاربردی شدن دانش ها دارد.

بررسی های علمی علاوه بر استحکام رأی، عمل دقیق و کاهش خطا باعث افزایش اطمینان به نفس و تقویت بنیه علمی دانش پژوهان خواهد شد و جامعه علمی را به این باور می رساند که جستجو در علوم و کشف روابط دقیق علمی می تواند عامل اصلی تقویت فکر و موفقیت در رقابت علمی جهان باشد در این رابطه حضرت علی(ع) می فرماید:«تحصیل علم و دانش مایه تقویت و تأیید عقل است و هر علمی که مورد تأیید عقل نباشد گمراهی و ضلالت است» امام صادق(ع) نیز در این زمینه می فرماید:«مطالعه بسیار و پیگیری در مسایل علمی باعث شکفتن عقل و تقویت نیروی فکر و فهم است».

تعهد و تخصص

نقش مهم تری که در جهان امروز دانشمندان و دانش پژوهان ایران اسلامی بر عهده دارند تولید علوم مبتنی بر ارزش های اسلامی-انسانی است زیرا در جهان امروز علوم دردست کسانی است که با این وسیله ارزشمند به چپاول و افزایش سلطه بر کشورها دست می زنند و چه بسا علم مایه نابودی بشریت شود. بنابراین تعهد دانشمندان ایران اسلامی در صورتی که با تلاش و کوشش همگان و بستر سازی لازم برای دستیابی به علوم تراز اول جهان همراه شود می تواند سعادت واقعی را به ارمغان آورد با این شرایط بر صاحبان فکر و اندیشه است که با تکیه بر ایمان و سلامت معنوی خویش هر چه بیشتر در جهت کسب علوم، پژوهش در علوم و دستیابی به تازه های علمی تلاش نمایند.

حضرت علی(ع) می فرمایند:«سزاوار است انسان عاقل رأی خردمندان را به رأی خود بیفزاید و دانش علما را بر دانش خویش اضافه کند و به کسی که در آموخته های خود بسیار بیندیشد دانش خود را استوار ساخته و به فهم مطالبی که نمی فهمد نائل می گردد»امام صادق(ع) نیز طالبان علم واقعی را کسانی می دانند که علم را برای فهمیدن و تعقل کردن فرا می گیرند.

....................................................................

منبع:پرونده موضوعی شماره بیستم مقاله بررسی اهمیت و ضرورت آزاد اندیشی از دیدگاه قرآن و روایات نوشته مجتبی گلابی-پرویز عسگری-علیرضا شکوه فر