تقوا يكی از مفاهيم مهم تمدنساز قرآنی و عبارت است از زدودن عوامل بازدارنده حركت تكاملی انسان به سمت خدا؛ زدودن اين عوامل به حركت تمدنسازانهای كمك میكند كه در نهايت همان حركت بیوقفه به سمت تحقق اهداف تكاملی قرآن است.
محمدعلی آذرشب، استاد دانشگاه تهران، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، تمدنسازی از ديدگاه قرآن را مساوی با «احياء» معرفی كرد و ضمن بيان اينكه احياء هدف رسالت همه پيامبران الهی است، به تشريح مؤلفههای همبسته با اين مفهوم قرآنی، از جمله نور و ظلمات، الله و طاغوت و استماع پرداخت.
بخش پيشين اين گفتوگو را اينجا بخوانيد!
مبادله معرفتی
آذرشب از «تعارف» به عنوان يكی ديگر از مؤلفههای حركت تمدنی نام برد و بيان كرد: تعارف در معنای قرآنی از باب «تفاعل» و از ريشه «عرف» و به معنای «مبادله معرفتی» است. خداوند میفرمايد «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا؛ اى مردم ما شما را از مرد و زنى آفريديم و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسایى متقابل حاصل كنيد» (حجرات/13). در واقع مقصود، صورت گرفتن تبادل معرفتی است و هدف گوناگونی خلقت انسانها از نظر جنسی و جغرافيايی و مكانی و قبيلهای برای اين است كه تبادل معرفت بين آنها صورت بگيرد و اين تأكيد قرآن بر مبادله معرفتی يكی از مهمترين عوامل تمدنساز است.
وی با بيان اينكه تمام تمدنهای به وجود آمده بر روی زمين، حتی تمدن اسلامی، از تعارف پديد آمدهاند، اظهار كرد: تمدن اسلامی آنگاه شكوفا شد كه عرب با عجم، عجم با ترك و ترك با هند در چارچوب اسلام مبادله معرفتی كردند و آنگاه حركت تمدنی صورت گرفت. اين تبادل معرفتی حتی با اروپا يعنی با غرب نيز صورت گرفت. شما ملاحظه بفرمائيد كه ارسطو در جهان اسلام با عنوان معلم اول معرفی شده است و اين به دليل اين بود كه مسلمانان معارفی را كه در اروپا بود، دريافت كردند. اين نشان میدهد كه تبادل معرفتی يكی از عوامل مهم حركت تمدنی از ديدگاه قرآن است.
عزت
مدير مركز پژوهشی وحدت جهان اسلام در ادامه از «عزت» به عنوان يكی از مؤلفههای مهم از ديدگاه قرآن ياد كرد و عنوان كرد: «عزت» يكی ديگر از زيرمجموعههای احياء مورد نظر قرآن است. انسان عزيز زنده است و انسان ذليل مرده و اگر بگويم كه عزت اصل اصول دين است، به گزاف نگفتهام؛ چنان كه میبينيم كه شعار حضرت اباعبدالله در كربلا «هيهات من الذله» است.
يكی از مهمترين اهداف قرآن تمدنساز يا محورهای تمدنسازانه قرآن اين است كه انسانها را از هدفهای كوچك رها میكند و به سمت هدفهای بزرگ سوق میدهد و پرورش دادن افراد و افكار بر اساس هدفهای والا و بزرگ میتواند تمدنساز باشد
آذرشب با اشاره به اين تعبير قرآن كه میفرمايد: «مَن كَانَ یُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا؛ هر كس سربلندى میخواهد سربلندى يكسره از آن خداست»(فاطر/10)، گفت: اين به اين معناست كه ای انسانها اگر میخواهيد عزيز باشيد، عزت خود را از منابع ديگر تلقی نكنيد از خدا تلقی كنيد كه عزت واقعی آنجاست.
وی افزود: اگر بگويم كه كليه محورهای رسانههای تبليغاتی دشمنان ما برای ايجاد احساس ذلت در جوامع اسلامی است، باز هم به گزاف نگفتهام. عزت زنده كردن است و هر گونه حركتی كه در جهان اسلام به سمت عزتخواهی به وجود بيايد، دشمنان اسلام برای مبدل كردن اين عزت به ذلت سريعا حركت میكنند. شما ملاحظه بفرمائيد كه بعد از انقلاب اسلامی ايران چه عزتی در جهان اسلام به وجود آمد؛ بعد از پيروزی حزبالله چه عزتی در جهان اسلام به وجود آمد؛ ولی سريعاً آنها برای اين كه اين عزت را به ذلت مبدل كنند، حركت كردند و بنابراين مسئله بسيار مهم «عزت» هم در آموزههای تربيتی و فرهنگی جايگاه مهمی دارد و هم در محورهای تمدنی يكی از محورهای تمدنساز از ديدگاه قرآن است.
«سير فی الارض»
مدير مركز مطالعات فرهنگی ايران و عرب از محورهای زيرمجموعه احيای قرآنی به «سير فی الارض» نيز اشاره و عنوان كرد: انسان نبايد در يك چارچوب خاص خود زندگی كند و بگويد خارج از جايی كه من در آن زندگی میكنم، جايی وجود ندارد و فكر كند كه همه دنيا در همان محيط و چارچوب تنگی كه او در آن زندگی میكند، خلاصه میشود. شما ملاحظه كنيد كه تمام كسانی كه فكر تمدنساز دارند از كسانی بودهاند كه سير فی الارض داشتهاند و به عبارت ديگر خودشان را در محيط و مدرسه و حوزه و دانشگاه و مكتب خود محدود نكرده و رفتهاند و ديدهاند كه در دنيا چه خبر است و به تعبيری با ديگران مبادله معرفتی داشتهاند.
آذرشب ادامه داد: به همين جهت يكی از تأكيدات قرآن سير در زمين است و كلمه «سيروا» يكی از محورهای مهم تمدنساز در قرآن. اگر نگاه كنيم میبينيم كه در رابطه با اسلام و قرآن نيز، كسانی توانستهاند گفتمان تمدنساز قرآن را احيا كنند كه سير فی الارض داشتهاند، حركت كردهاند و از محيط خودشان خارج شدهاند، از لاك خود بيرون آمدهاند و رفتهاند ديگران را و دنيا را ديدهاند و از اين طريق گفتمان آنها به گفتمان قرآنی تمدنساز تبديل شده است.
يكی از تأكيدات قرآن سير در زمين است و كلمه «سيروا» يكی از محورهای مهم تمدنساز در قرآن. كسانی توانستهاند گفتمان تمدنساز قرآن را احيا كنند كه حركت كردهاند و از محيط خودشان خارج شدهاند، از لاك خود بيرون آمدهاند و رفتهاند ديگران را و دنيا را ديدهاند و از اين طريق گفتمان آنها به گفتمان قرآنی تمدنساز تبديل شده است
تفكر و تعقل
اين استاد دانشگاه تهران تفكر و تعقل را به عنوان يكی ديگر از محورهای تمدنساز معرفی كرد و گفت: زمانی از يكی از شخصيتهای معاصر ما يعنی شهيد محمدباقر صدر پرسيدند كه چرا محمدباقر صدر محمدباقر صدر شد؟ او ابتدا جواب نمیداد، اما بعد از اصرار گفت كه به خاطر اين كه من 60 درصد كارم فكر كردن است و 40 درصد كارم به نوشتن و امور عملی اختصاص دارد. ما واقعاً يكی از نقصهايی كه از ابتدايی تا دانشگاه داريم اين است كه افراد را به فكر كردن وادار نمیكنيم. ما بيشتر مقلد هستيم تا مفكّر و میدانيد كه تقليد، به معنای فكر نكردن و فاصله عقلگرايی و نه به معنای تقليد فقهی، چقدر انسانها را میكشد.
وی افزود: در واقع تفكر و تعقل يكی از اهداف مهم قرآنی است و میبينيم كه بارها در قرآن تعبير «لعلهم يتفكرون» آمده است و اين نشان میدهد كه مسئله بسيار مهمی است كه البته نقش مهمی نيز در تمدنسازی قرآنی دارد و از مايهها و محورهای اصلی آن است.
هدف والا
آذرشب داشتن هدف والا را از ديگر مؤلفههای تمدنسازی قرآنی دانست و بيان كرد: انسانها بايد هدف والا داشته باشند. گاهی انسانها وقتی كه در دلشان فرو میروند، هدفهايشان هدفهای بسيار كوچك، هدفهای غريزی، هدفهای خودمحورانه يا حداكثر خانوادهمحورانه است، ولی خداوند انسانها را به سمت هدفهای والا سوق میدهد. تعبير هدف والا در قرآن «المثل الاعلی» است؛ كه آيه مباركه میفرمايد «وَلِلّهِ الْمَثَلُ الأَعْلَىَ؛ و بهترين وصف از آن خداست» (نحل/60). در واقع اگر ما میخواهيم كه هدفی در زندگی داشته باشيم كه بسيار والا و تكاملی باشد، اين مقصود همان خداوند است.
مدير مركز پژوهشی وحدت جهان اسلام ادامه داد: در واقع يكی از مهمترين اهداف قرآن تمدنساز يا محورهای تمدنسازانه قرآن اين است كه انسانها را از هدفهای كوچك رها میكند و به سمت هدفهای بزرگ سوق میدهد و پرورش دادن افراد و افكار بر اساس هدفهای والا و بزرگ میتواند تمدنساز باشد؛ و الا اگر انسانها در لاك خودشان و در محيط خودشان و در غرايز خودشان و در خانواده خودشان، در لاك اين امور ماندند، هيچگاه تمدنساز نخواهند بود و از اين هدف قرآن به دور خواهند بود.
تقوا
آدرشب در پايان از تقوا نيز به عنوان يكی از مفاهيم مهم تمدنساز قرآنی ياد كرد و گفت: تقوا تمدنساز است. تقوا از «وقايت» به معنای جلوگيری میآيد؛ اما در مورد اينكه تقوا از چه چيزی جلوگيری میكند، بايد گفت كه از عوامل بازدارنده حركت تكاملی. به تعبير ديگر تقوای خدا عبارت است از زدودن عوامل بازدارنده حركت تكاملی انسان به سمت خدا؛ پس دفع عوامل بازدارنده برای حركت تكاملی به سمت والاترين هدف، برای يك حركت تمدنسازانه كه در نهايت همان حركت بیوقفه به سمت تحقق اهداف تكاملی قرآن است، مساعد خواهد بود.