در علوم انسانی و مطالعات دين، نظير فلسفه دين، جامعهشناسی دين، روانشناسی دين و ... اگر تعريف، منابع و هدف محقق مورد قبول و سازگار با دين باشد، هر نتيجهای كه حاصل شود و حتی بر فرض اينكه به نظريه غلطی به لحاظ علمی و نظری برسد، میتوان گفت كه نتايج آن ضددين نيست.
رمضان علیتبار فيروزجايی، استاديار پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی و مدير گروه منطق فهم دين اين پژوهشگاه، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، با بيان نكاتی در باب دينشناسی و فرصتها و آسيبهای نوع علمی و تجربی آن، ضمن تأكيد بر لزوم مشخص شدن تلقی و تعريف ما از دين و علم، برای ارزيابی و تعيين جايگاه مطالعات دينشناسانهای كه از سوی علوم درباره دين انجام میشود، اظهار كرد: ما همچنين بايد مشخص كنيم كه از يك سو منابع دين كدامند و معرفت دينی چيست و روش دستيابی به اين معرفت و به تعبير ديگر روش فهم دين چيست و از سوی ديگر روش معرفت علمی و منابع كشف و توليد علم كدام است.
دين محدود به نص نيست/ دين؛ حقيقتی برای سعادت بشر
علیتبار در تعريف دين بيان كرد: اگر بگوئيم كه دين فقط همان كتاب و سنت است، آن را به نوشتههای مكتوب يا نص محدود كردهايم، در حالی كه اكثر علما و مفسرين معتقدند كه دين حقيقتی است برای سعادت بشر؛ حقيقتی برای زندگی و سعادت اين دنيا و دنيای ديگر. بر اين اساس يكی از راههای رسيدن به آن حقيقت و فهميدن آن حقيقت، وحی نازل شده از سوی خدا و همين كتاب و سنت است.
مطالعهای كه يك ملحد در باب دين انجام میدهد خروجیای الحادی دارد اما حاصل مطالعه جامعهشناختی يك دينشناس ديندار (تفاوتی نمیكند كه مسلمان باشد يا مسيحی و يا يهودی)، حتی در صورت اشتباه بودن نتايج آن، يافتههايی دينی خواهد بود
ابزارهای فهم دين؛ توليدكننده معرفت دينی
وی با اشاره به ديگر راههای دريافت اين حقيقت عنوان كرد: يكی از راهها عقل است؛ عقل به معنای عقل سليم يا عقل كلی و نه عقلی كه در غرب مطرح و با عنوان عقل معاش يا عقل ابزاری از آن ياد میشود. يكی ديگر از راههای فهم دين و معرفت دينی كه همان منابع دين نيز ذكر میكنند، شهود و فطرت است و يكی از راهها میتواند حس و تجربه يا همان عقل تجربی باشد.
مدير گروه منطق فهم دين پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی با اشاره به اينكه با اين بيان بسياری از آنچه كه ما به اسم علم میشناسيم، به معرفت دينی بدل میشود، اظهار كرد: اگر با روشی چندوجهی وحی، عقل كلی و تجربی و فطرت و شهود، در جهت سعادت انسان در كنار هم قرار گيرند، مسائلی كه مطرح میشود و مباحثی كه پديد میآيد، ذيل معرفت دينی قرار میگيرد. به عبارت ديگر، اگر هدف سعادت انسان باشد، آن چه كه در كل علوم انسانی و علوم تجربی و طبيعی داريم، زيرمجموعه دين قرار میگيرند.
علیتبار افزود: وقتی دين را حقيقتی بدانيم كه راههای فهميدن آن يا رسيدن به آن از طريق وحی و عقل كلی و تجربی و فطرت و شهود با همديگر است و هدف آن سعادت و كمال انسان، آن گاه هر چه در هر كدام از راههای رسيدن به آن حقيقت يافت میشود يا به تعبير ديگر، هر آن چه با هر كدام از ابزارهای دريافت آن حقيقت كشف میشود، اگر با هدفی مقدس منظور شود، فهمی از دين خواهد بود؛ يعنی روانشناسی دين يا جامعهشناسی دين هم با لحاظ شدن قيودی كه ذكر شد، به يك مقوله و دانش دينی بدل میشوند و با دين فاصله نخواهند داشت.
وی افزود: اگر اين علوم نگاهی بيرونی نداشته باشند، يعنی به ساير ابزارها و روشها بیتوجه باشند يا به هدفی كه ذكر شد متعهد نباشند يا از منابع فهم دين فاصله داشته باشند و آنها را لحاظ نكرده باشند، به جهت تهی بودن از مؤلفههای دينی، غيردينی خواهند بود كه ممكن است سكولار، الحادی يا ضددين باشد.
مطالعه تكمنبعی و تكروشی؛ از آسيبهای مطالعات دينشناختی
علیتبار با اشاره به محدوديت منابع و روش در عموم مطالعات علمی فعلی در باب دين بر پرهيز از مطالعه تكمنبعی و تكروشی دين تأكيد كرد و گفت: جامعهشناسی دين، دين را به عنوان يك پديده اجتماعی مورد مطالعه قرار میدهد و منشأ آن و كاركردش در اجتماع را بررسی میكند. حال اگر اين مطالعه فقط از راه دادههای تجربی اجتماعی صورت گيرد و فقط نگاه ميدانی و نگاه تاريخی مطرح باشد، يعنی رجوعی به خود منابع دينی نشود و از ديگر منابع نيز به حد لازم بهره برده نشود، اين مطالعه به جهت تكمنبعی و تكروشی بودن آسيبزاست و نمونه آن همان چيزی است كه در غرب مطرح بوده است كه بعضاً دين در آن يا با نگاه تاريخی يا با نگاه ميدانی و يا به عنوان يك پديده در جامعه مورد مطالعه قرار گرفته است.
وقتی دين را حقيقتی بدانيم كه راههای فهميدن آن يا رسيدن به آن از طريق وحی و عقل كلی و تجربی و فطرت و شهود، با همديگر، است و هدف آن سعادت و كمال انسان، آن گاه هر چه در هر كدام از راههای رسيدن به آن حقيقت يافت میشود و يا به تعبير ديگر هر آن چه با هر كدام از ابزارهای دريافت آن حقيقت كشف میشود، اگر با هدفی مقدس منظور شود فهمی از دين خواهد بود
يافتههای جامعهشناختی يك دينشناس ديندار، حتی در صورت اشتباه بودن دينی است
اين محقق و پژوهشگر ادامه داد: اين در حالی است كه اگر كسی در حوزه جامعهشناسی دين فرضيهای داشته باشد كه مبانی آن به مبانیای كه معمولاً در مطالعه تجربی دين اخذ و به آنها كفايت میشود، محدود نشده و آنچه از مبانی كه در تعريف دين از منظری دروندينی منظور میشود، نظير اين كه منبع و منشأ دين خداست و دين حقيقتی الهی و نه بشری است، مورد توجه قرار دهد و آن فرضيه را با چند روش مذكور يا تركيبی از آنها اثبات كند، يافتههای او در حوزه جامعهشناسی دين، حتی اگر اشتباه باشد دينی خواهد بود و قطعاً نتايج او با نتايج كسی كه بنا بر تعريف، دين را نتيجه عقدههای جنسی يا ترس لحاظ میكند متفاوت خواهد بود.
مدير گروه منطق فهم دين پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی عنوان كرد: مطالعهای كه يك ملحد در باب دين انجام میدهد، خروجیای الحادی دارد، اما حاصل مطالعه جامعهشناختی يك دينشناس ديندار فارغ از اينكه مسلمان، مسيحی يا يهودی باشد، حتی در صورت اشتباه بودن نتايج آن، يافتههايی دينی خواهد بود.
وی در اينباره توضيح داد: ما درباره فتاوای مراجع تقليد معتقديم كه آن نظر دينیای كه درباره احكام میدهند و تكاليف افراد را مشخص میكنند، اگر درست باشد و به واقع همان چيزی باشد كه خدا میگويد، دو اجر و پاداش تلاش و رسيدن به واقع را با هم دارد، اما اگر اشتباه رفته باشند و با وجود تلاش، حكم آنان كاشف از حكم خدا نباشد، باز تلاش آنان ارزشمند و مأجور و در عين حال نظر آنان يك مطلب دينی است و نظر يك مجتهد میتواند در چنين مواردی، يعنی حتی در صورتی كه به واقع اشتباه باشد، البته نه از روی عمد و غرض و قصد منفی، مورد استناد قرار گيرد و حتماً لازم نيست بگوئيم كه بايد درست هم باشد تا دينی شود، چون آن دينی بودن به معنای درست بودن صد در صد نيست، همانگونه كه يك متخصص جراح، وقتی كه همه سعی و تخصص خود را به كار میگيرد و جراحیای را انجام میدهد و اتفاقاً موفق نمیشود، كسی نمیتواند بگويد كه تلاشی غيردينی و غيراخلاقی انجام داده است، بلكه تلاش او تلاشی دينی و اخلاقی دانسته میشود.
علیتبار افزود: در بحث علوم انسانی و مطالعات دين و نظير فلسفه دين، جامعهشناسی دين، روانشناسی دين و ... هم به همين شكل است و اگر مبنا مبنايی دينی باشد و اهداف اهداف دينی باشد و محقق تعريف درستی از دين و علم داشته باشد ـ كه در اين صورت مبنا و اهداف او نيز درست خواهد بود ـ و از منابع و روشهای مذكور به درستی استفاده كند، و به طور خلاصه اگر تعريف، منابع و هدف محقق مورد قبول و سازگار با دين باشد، به هر نتيجهای كه میرسد و حتی بر فرض اين كه به نظريه غلطی به لحاظ علمی و نظری برسد میتوان گفت كه نتايج او ضددين نيست.