يكی از ادعيه زيبايی كه در صحيفه وجود دارد، «دعای مكارم الاخلاق» است كه دربرگيرنده آموزه‌های اخلاق اجتماعی امام سجاد(ع) است كه در فرازی از اين دعا می‌خوانيم: «خدايا اگر كسانی بودند كه مقابل من بدی كردند، چنان كن كه من در مقابلشان خوبی كنم».

حجت‌الاسلام و المسلمين حميدرضا حق‌شناس، پژوهشگر مركز پژوهش‌های صدا و سيما در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) به بيان مطالبی در باب زوايای مختلف «دعای مكارم الاخلاق» امام سجاد(ع) پرداخت و تأكيد كرد: دعای مكارم اخلاق يكی از دعاهای ارزنده صحيفه سجاديه است.

وی افزود: با توجه به اين‌كه صحيفه سجاديه با عنوان اخت‌القرآن يعنی نظير قرآن ناميده شده است و بسياری از معارف قرآن در صحيفه سجاديه وجود دارد، يكی از دانشمندان اهل سنت به نام طنطاوی وقتی صحيفه سجاديه به دستش می‌رسد، جمله‌ای می‌گويد كه شايد مويد همين خاصيت صحيفه باشد: من اين كتاب را فراتر از كلام مخلوق و فروتر از كلام خالق يافتم؛ يعنی كتابی است كه به كلام خالق نمی‌خورد، ولی نمی‌شود هم گفت كه كلام خداوند نيست.

وی ادامه داد: دعای بيستم صحيفه كه دعای مكارم اخلاق، دارای موارد ارزشمندی است؛ در فرازی از اين دعا امام سجاد(ع) از خداوند تقاضای زيبايی می‌كنند و می‌خواهند كه «و اعجزی الناس لايجری الخير و لا تمحق بالمن؛ خدايا برايم بخواه كه دست من به كار نيك بدون منت باز باشد». امام از خدا می‌خواهند شرايطی فراهم بشود كه كار خوبی انجام بدهند كه بدون منت باشد. اين شرايط فراهم بشود كه بتوانند به مردم خدمت بكنند و اين خدمت هم هيچ منتی نداشته باشد. اين نكته قابل توجه همه ما و همه مسئولين هست كه اين‌طور باشيم كه خدمت به مردم حال هركس در هر سطحی كه می‌تواند خدمت كند، خدمت بدون منت باشد.

حق‌شناس افزود: در همين فرازها برخی ديگر از آفات و بعضی از فضائل ذكر می‌شود كه مثلا آفت عزت‌مندی كبر است و آفت عبادت عجب و خودپسندی است. امام سجاد(ع) در فرازی از اين دعا می‌فرمايند: خدايا اگر كسانی بودند كه مقابل من بدی كردند، كمكم كن كه من مقابلشان خوبی كنم و ادامه می‌دهند: «و تدعنی لئن عارض من غشينی بالنور و اجزئنی من الهجرنی بالبحر و اصبنی من حرمنی به الوضع و اوكافين من قطعنی به وجه و اخوف الله حسن الذهن؛ اگر كسی به من بدی كرد، من با او به خيرخواهی برخورد بكنم، اگر كسی از من دور گزيد، من به او نيكی كنم، اگر كسی مرا محروم كرد من به او بذل و بخشش كنم، اگر كسی قطع رحم كرد، من صله رحم بكنم و اگر كسی غيبت مرا كرد و پشت سر من بد گفت، من نيكی بگويم و با نيكی گفتن مخالف او عمل كنم».

نويسنده كتاب اخلاق اجتماعی در صحيفه سجاديه افزود: فرازهای زيبايی در دعای مكارم الاخلاق وجود دارد كه در واقع می‌شود گفت اين دعای مكارم بسياری از معارف عالی اخلاق اجتماعی را در خود دارد و جا دارد ما اين دعا را به شكل مدونی در بياوريم و معارف عالی اخلاق اجتماعی آن را به دنيا عرضه كنيم. در همين دعاهايی كه ما فكر می‌كنيم فقط صرف يك دعا است و معارف ديگری ندارد، اين معارف بسيار ارزشمند است و می‌توان آن را به بسياری از مسلمانان و حتی غير مسلمانان عرضه كنيم.

حق‌شناس افزود: در يكی از فرازهای اين دعا، امام سجاد(ع) زيور صالحين و زينت متقين را برمی‌شمارند و زينت متقين گسترش عدل، فرو بردن خشم، اصلاح بين مردم، افشاكردن خوبی مردم و پوشاندن عيب‌های مردم و مواردی مانند آنها را به عنوان زينت متقين امام برمی‌شمارند؛ يك فرد متقی بايد به چنين فضائل عالی اخلاق اجتماعی آراسته باشد.

وی در پايان گفت: يكی ديگر از قسمت‌های كه بسيار ارزنده است، آن دعايی است كه امام (ع) از خداوند می‌خواهند كه از يك طرف ايشان را به رفاه آزمايش نكند و می‌فرمايند: خدايا من را به رفاه و ثروت زياد آزمايشم مكن: «و لا تفتنی به سعه»، چون در معرض خطر هستم. البته درجای ديگر آرزوی ثروت هم می‌كنند: «اوسع فی الرزق فی زمان كبری؛ در زمانی كه پير شدم، رزقم را زياد بكن» و در عين حال می‌گويند كه خواسته قلبی‌شان اعتدال در ثروت است: خدايا ثروتم اين قدر هم نباشد كه من به طغيان بكشم، در حالی كه نزد تو از آن چيزی كه تو به من دادی، طغيان نكنم و اين همان معارف قرآن است كه «إِنَّ الْإِنسَانَ لَیَطْغَى؛ أَن رَّآهُ اسْتَغْنَى؛ حقا كه انسان سركشى می‌كند، همين كه خود را بی‌نياز پندارد، انسان طغيان می‌كند»(علق/6-7).