عضو هيئت علمی دانشگاه تهران:
منظر دينی فهم واقعيت را به روشهای عالیتر از علم تجربی ممكن میكند
علوم تجربی جديد، مرحله نازله علم است و ما میتوانيم به مراحل عالیتر علم دسترسی پيدا كنيم و آن از راه تقوا و از راه آموزههای دينی ممكن است كه به ما كمك میكند تا با رسيدن به فهمی عميقتر از عالم طبيعت، واقعيت را به روشهای ديگری نيز دريابيم.
محمد محمدرضايی، عضو هيئت علمی و استاد پرديس قم دانشگاه تهران، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، ضمن اشاره به فرصتها و تهديدهای دينشناسی علمی، با بيان اين مطلب كه اصولاً علم نمیتواند نسبت به عالم ماوراء طبيعت اظهار نظر كند، افزود: علم اساساً نسبت به عالم ماوراء طبيعت موضعی لاادری و ندانمگويانه دارد؛ يعنی نه از جهت اثباتی و نه از جهت سلبی سخنی نمیگويد و نمیتواند اظهار نظر كند.
بررسی دین با رویکرد پوزیتویستی آسیبهای زیادی زده است
محمدرضايی افزود: علم فقط میتواند رابطه بين دو پديده را كشف و مشخص كند، اما فراتر از آن ديگر نمیتواند اظهار نظر كند كه آيا فراتر از اين پديدهها عالم ماورائی وجود دارد يا وجود ندارد و آينده به كدام سمت است و بعد از اين عالم آيا عالم ديگری وجود دارد يا نه؟ يا تأثير عالم ماوراء طبيعت بر اين عالم چيست و چگونه است. بنابراين با روش علمی نمیتوان به پاسخ اين پرسشها رسيد. اما متأسفانه عدهای از دانشمندان كه طرفدار اين تفكر هستند كه علم تجربی توانائی اظهار نظر و قضاوت در باب همه امور را دارد، دين را با رويكرد علمگرايانه و پوزيتويستی مورد بحث و بررسی قرار دادهاند كه مباحث آنها واقعاً ضرر و آسيب زيادی زده و به واسطه تصور نادرست و تبيين نادرستی كه از دين و مباحث دينی ارائه كردهاند، موجب محروميت بشر شدهاند.
بزرگان ما بحث علم دينی و آسيبشناسی علوم سكولار را مطرح میكنند و میخواهند اين را بگويند كه اين علوم جديدی كه وجود دارد بر مبنای ديدگاه ماترياليستی و بر مبنای نگاهی انحصارگرايانه به روش علمی به وجود آمده است كه بايد مورد تجديد نظر قرار بگيرد و ما بايد قلمرو هستی را وسيعتر از قلمرو ماده بدانيم و روش كشف واقع را تنها روش علمی ندانيم
وی با تأكيد بر تجديد نظر در اين روش با اشاره به طرح بحث علم دينی از سوی مقام معظم رهبری، گفت: بزرگان ما بحث علم دينی و آسيبشناسی علوم سكولار را مطرح میكنند و میخواهند اين را بگويند كه اين علوم جديدی كه وجود دارد، بر مبنای ديدگاه ماترياليستی و بر مبنای نگاهی انحصارگرايانه به روش علمی به وجود آمده است كه بايد مورد تجديد نظر قرار بگيرد و ما بايد قلمرو هستی را وسيعتر از قلمرو ماده بدانيم و روش كشف واقع را تنها روش علمی ندانيم.
دوره تفکر پوزیتیویستی به پایان رسیده است
محمدرضايی با اشاره به طرح مبانی علوم جديد در آراء اگوست كنت، بيان كرد: كنت در طرح مبانی علوم جديد، سه مرحله را برای تفكر بشری مطرح كرد و قائل شد كه در دوره جديد بشر از مرحله الهی و دينی و همچنين از مرحله مابعدالطبيعی و فلسفی گذر كرده و اكنون در مرحله تحصلی يا پوزيتويستی قرار دارد و اكنون روش پوزيتيويستی كه روش علوم تجربی است، آن چيزی است كه بشر جويای آن است و پرسشی جز پرسشهای علوم تجربی ندارد و جز روش و پاسخهای آن برای او مناسب نيست.
عضو هيئت علمی و استاد پرديس قم دانشگاه تهران دوران اين تفكر را بهسررسيده دانست و بيان كرد: ما امروزه معتقديم كه دنيا و عالم را بايد با نگاه ديگری ديد و علوم را بايد با مبانی جديدی مورد بررسی قرارداد و در واقع ضعفهائی را كه وجود دارد، بايد جبران كرد. ما معتقديم اين علوم تجربی جديد اگر علم باشند، مرحله نازله علم است و ما میتوانيم به مراحل عالیتر علم دسترسی پيدا كنيم و آن از راه تقوا و از راه آموزههای دينی ممكن است.
روش كشف واقع متعدد است
وی افزود: بنابراين بايد دانست كه روش كشف واقع متعدد است و هر قلمرويی روش خاص خود را دارد و نبايد يك روش را برای كشف حقايق در همه قلمروها به كار گرفت. ديدگاه دينی در اين راه به ما كمك میكند تا با بهتر ديدن عالم هستی و رسيدن به فهمی عميقتر از عالم طبيعت، واقعيت را به روشهای ديگری نيز دريابيم. در واقع میتوانيم با كمك اين منظر و با مبانیای كه جهتدهی و تجديدنظر در علوم جديد را ميسر میكنند، تبيين بهتری از قوانين علمی داشته باشيم.
محمدرضايی در بخش پايانی مباحث خود ضمن جمعبندی مطالبش، گفت: يكی از آسيبهای دينشناسی علمی، نگاه بسيار محدود علمی است كه بايد خود را از آن رها كنيم، اما در اين زمينه همينطور كه پيشتر نيز گفته شد، فرصتهايی نيز وجود دارد. اينكه ما قائل باشيم كه قوانين طبيعت سنتهای الهی هستند و كشف آنها را به وسيله علم در مقام دستاوردهای بشری به حساب بياوريم، میتواند كمككننده باشد. همچنين اين نكته كه خداوند در قرآن ما را بر آن داشته و ترغيب كرده است كه طبيعت و قوانين آن را بشناسيم، نكته بسيار مهمی است كه به عقيده من آن چه در پی آن وجود دارد و بايد آن را جويا شد، اين است ما مكلف هستيم كه اين قوانين را بشناسيم و در واقع خالق اين اسرار طبيعت را كشف كنيم.
اين گونه نيست كه اگر رابطهای علمی، در چارچوب علم تجربی، كشف شد اين خداوند باشد كه در محل سؤال قرار میگيرد؛ آن چه در اين جا محل سؤال و مورد بهرهبرداری است طبيعت است و سنتی كه خداوند در نظام احسن خود قرار داده
خداوند علم تجربی را وسیلهای برای کشف سنن خود و شناخت خالق این سنن قرار داده است
وی شناخت طبيعت از طريق علم تجربی را راهی برای كشف سنن الهی دانست و بيان كرد: خداوند علم و از جمله علم تجربی را كه يك مرحله از علم است، وسيلهای برای كشف سنن خود و شناخت خالق اين سنن قرار داده و اساساً علم چيزی جز اين نيست. علم راهی برای اطلاع از رموزات عالم هستی برای به استخدام در آوردن آنها جهت تقرب به خداوند است.
وی كشف و به خدمت گرفتن قوانين طبيعت را موجب مورد سؤال قرار گرفتن خداوند ندانست و اظهار كرد: اينگونه نيست كه اگر رابطهای علمی، در چارچوب علم تجربی، كشف شد، اين خداوند باشد كه در محل سؤال قرار میگيرد؛ آنچه در اين جا محل سؤال و مورد بهرهبرداری است، طبيعت است و سنتی كه خداوند در نظام احسن خود قرار داده و رابطه ميان پديدهها را در چارچوب آنها تعريف كرده و بشر را نيز فراخوانده كه با شناخت نشانههای خداوند، اين طبيعت را به استخدام خود در آورد و برای تكامل خود مورد بهرهبرداری قرار دهد.
عضو هيئت علمی و استاد پرديس قم دانشگاه تهران افزود: بنابراين اين گونه نيست كه اگر دانشمندی چند مسئله و قانون را كشف كرد، ادعا كند كه همين است و بس و ديگر چيزی نيست و اينگونه دايره علم كمال يابد و خداوند محدود شود.
محمدرضايی بيان كرد: ما معتقديم كه همانطور كه عالمان دين كتاب الهی را مورد بررسی قرار میدهند و قوانينی را كه برای زندگی اجتماعی مردم هست، بيان میكنند و در واقع ثواب میبرند، به همان صورت آن دانشمندانی كه اسرار طبيعت را كشف میكنند نيز بندگان خدا هستند كه دستورات خدا را اطاعت میكنند. اين افراد ممكن است اشتباه كنند و ممكن است راه درستی بروند و اصل آن چيز خوبی است، اما بايد خطاهای ديدگاههای علمی را مورد بحث و بررسی قرار دهيم.