آفت خودخواهی و لذتجويی و آفت غفلت، انسانها را به دليل انسان بودنشان تهديد میكند و مكانيزم دفاعی اين تهديد اين است كه ما نظام امر به معروف و نهی از منكر را به عنوان راهبرد اصلی در نظام سياسی اسلام تعريف كنيم تا به صورت مداوم و پيوسته، با تذكر، وظايف فراموش شده را به ياد افراد بياورد.
حجتالاسلام و المسلمين سيدعلیاكبر حسينی، عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، با بيان اينكه سياست ابزار و محملی است برای اينكه بتوانيم در پرتو رفتار درست سياسی، زمينه تحقق جامعهای توحيدی را فراهم كنيم، اظهار كرد: اساساً نظامهای سياسی حداقل در نگرش دينی، ابزاری برای اين مقصود هستند. با اين نگاه دين و سياست در هم تنيده میشوند و رابطهای ضروری با هم پيدا می كنند؛ به اين معنا كه اگر قرار باشد مؤمنان و مسلمانان موظف باشند شرايط و افراد را برای ديانت و دينداری فراهم و آماده كنند، بهترين گزينه اين است كه مديريت كلان نظام اجتماعی و سياسی در دست كسانی باشد كه فرهنگ و فكر دينی را میشناسند و میتوانند از يك منظر متعالی و با داشتن قوا و ابزار و تسهيلات لازم، زمينه تحقق جامعه دينی را فراهم كنند.
حسينی با اشاره به اين مطلب كه از نظر دين، هر انسانی موظف و موكل است كه همه بشريت را به هدايت و توحيد فرابخواند، عنوان كرد: وقتی ما میتوانيم اين نقش را به بهترين نحو ممكن ايفا كنيم كه طبيعتاً در يك جايگاه و در موضع قدرت و اقتدار باشيم و بتوانيم مديريت كلان جامعه را عهدهدار شويم؛ بنابراين از اين منظر هيچ ترديدی نبايد كرد كه هر نغمهای كه بخواهد با اين انگاره باطل آميخته و آلوده باشد كه خط و سفره دين و سياست از هم جداست، هيچ توجيه خردمندانهای ندارد.
اهداف و نحوه عملكرد نظام اجتماعی و سياسی قرآنی
وی در ادامه به تبيين اهداف و نحوه عملكرد نظام اجتماعی و سياسی قرآنی پرداخت و گفت: ما در آيات قرآن میبينيم كه وقتی خداوند از امكان تسلط مؤمنان در زمين و فرصتی كه برای مديريت به آنان داده است، سخن میگويد، اهداف و نحوه عملكرد آنان را ترسيم میكند و میفرمايد «الَّذِينَ إِن مَّكَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ؛ همان كسانى كه چون در زمين به آنان توانایى دهيم نماز برپا میدارند و زكات میدهند و به كارهاى پسنديده وامیدارند و از كارهاى ناپسند باز میدارند و فرجام همه كارها از آن خداست» (حج/41).
حاكميت و نظام اسلامی، دستمايهای است كه به هر نحو به دست بيايد، ما بايد بدانيم كه با وجود آن، در ميدان ابتلا و امتحان الهی قرار داريم و عجيب اين است كه خداوند با لحنی نكوهشآميز تهديد به عقاب میكند و نسبت به فراموش كردن اين آزمايش و امتحان الهی هشدار میدهد
«اقامه نماز» و «ايتاء زكات»؛ اهداف اصلی يك نظام سياسی اسلامی و ايمانی
حسينی نماز را سمبل رابطه انسان با خدا و انفاق و زكات را سمبل رابطه انسان با سايرين در جامعه خواند و در توضيح آيه فوق بيان كرد: در واقع بر اساس اين آيه «اقامه نماز» و «ايتاء زكات» كه دو جلوه ايمان و دو بال پرواز مؤمن و از اصلیترين شاخصهها و روح ديانت هستند و تمامی وظايف و دستورات دينی را به نوعی در بر میگيرند و اهداف اصلی يك نظام سياسی ايمانی و اسلامی را تشكيل میدهند.
مدير گروه تفسير ترتيبی قرآن مركز فرهنگ و معارف قرآن اضافه كرد: در چنين نظام و جامعهای، امر به معروف و نهی از منكر، يا دعوت به خوبیها و بازداشتن مستمر از بدیها نيز استراتژیای است كه شاخصه نظام اجتماعی دينی و قرآنی است.
با وجود حاكميت نظام اسلامی ما همچنان در ميدان ابتلا و امتحان الهی قرار داريم
حسينی در همين باره افزود: خداوند در سوره انعام میفرمايد: «هُوَ الَّذِی جَعَلَكُمْ خَلاَئِفَ الأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّیَبْلُوَكُمْ فِی مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ؛ اوست كسى كه شما را در زمين جانشين [يكديگر] قرار داد و بعضى از شما را بر برخى ديگر به درجاتى برترى داد تا شما را در آنچه به شما داده است بيازمايد آرى پروردگار تو زودكيفر است» (انعام/165). در واقع حاكميت و نظام اسلامی، دستمايهای است كه به هر نحو (از طريق انتخاب يا تقدير يا حتی با قدرت و با هجمه نظامی) به دست بيايد. ما بايد بدانيم كه با وجود آن، در ميدان ابتلا و امتحان الهی قرار داريم و عجيب اين است كه خداوند با لحنی نكوهشآميز تهديد به عقاب میكند و نسبت به فراموش كردن اين آزمايش و امتحان الهی هشدار میدهد. بنابراين نبايد شاخصهای اصلی و مبانی حيات و نظام حكومت دينی را لحظهای از نظر دور داشت و به فراموشی سپرد.
عامل فراموشی شاخصهای اصلی و مبانی حيات و حكومت دينی
وی در تبيين عوامل اين فراموشی گفت: اگر نماز را يكی از شاخصههای حيات دينی بدانيم، طبيعتاً هر آن چه در تضاد با نماز است يا نماز در تضاد با آن است، میتواند به عنوان بر همزننده حيات دينی و آسيب آن و همچنين آسيب يك حكومت دينی و اسلامی مطرح شود. خداوند در سوره معارج، انسانهای هلوع و كمظرفيت و پرشتاب را مؤاخذه میكند و میفرمايد «إِنَّ الْإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعاً، إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً، وَإِذَا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً، إِلَّا الْمُصَلِّينَ ...؛ به راستى كه انسان سخت آزمند [و بیتاب] خلق شده است، چون صدمهاى به او رسد عجز و لابه كند و چون خيرى به او رسد بخل ورزد؛ غير از نمازگزاران» (معارج/22-19)
به رغم جهشهائی كه ما در عرصههای مختلف داشتهايم و در زمينه بصيرت و آگاهی سياسی و حتی در تعميق بعضی حوزههای معنوی، حركتها و پيشرفتهای خوبی صورت گرفته است، اما مع الوصف از جهات اخلاقی و به ويژه اخلاق سياسی، ما نوعی خاموشی و خواب را تجربه كردهايم
همه انسانها جز باريافتگان به ساحت نماز هلوعند/ صلوة؛ عنوانی عام و مشير به عبوديت
حسينی اظهار كرد: قرآن در اينجا داستان ناكامی برخی انسانها را توضيح میدهد و میگويد كه اين افراد وقتی كه با مشكلی روبرو میشوند، فرو میريزند و قوام و ثبات و نشاط خود را از دست میدهند و تا به نعمت و ثروتی میرسند، بیظرفيتیشان آنان را گرفتار میكند. خداوند در اين جا میفرمايد كه همه انسانها هلوع هستند، مگر اين كه به ساحت نماز بار يابند.
اين محقق و پژوهشگر قرآنی نمازگزار را عنوان عامی دانست كه ادامه آيات فوق در سوره معارج، ويژگیهای او را توضيح داده است و با اشاره به اين ويژگیها گفت: نمازگزاران افرادی هستند كه اخلاق را رعايت میكنند، آنانی كه حريمهای عفت و پاكدامنی را مواظبت میكنند. انسانهايی كه اهل خمس و زكات هستند و البته افرادی كه حدود و شرايط نماز را به خوبی مواظبت میكنند.
حسينی افزود: بنابراين ويژگیهايی كه در اين جا برای مصلين، يعنی نمازگزاران، بيان میكند به وضوح نشان میدهد كه «صلوة» عنوانی است كه تمامی ابعاد رفتارهای ما را در بر دارد و به همين دليل است كه گفته شد نماز نماد رابطه دين و رابطه انسان با خدا و بلكه رابطه انسان با جامعه و تمامی هستی است. بنابراين با توجه به سوره معارج «صلوة» بارزترين شاخصه رفتار مؤمنانه، و البته نه تنها رفتار مؤمنانه، و عنوانی عام و مشير به تمامی خوبیها و تمامی كارهائی است كه تحت عنوان بندگی و عبوديت در قرآن به آن توصيه شده است.
وی راهبرد و استراتژی اصلی در يك نظام تحقق يافته اسلامی را نهی از منكر و امر به معروف دانست و اظهار كرد: آفت خودخواهی و لذتجوئی و آفت غفلت، آدمها را به دليل آدم بودنشان تهديد میكند و مكانيزم دفاعی اين تهديد و آسيبشناسی آن، اين است كه ما سيستمی را، يعنی همان امر به معروف و نهی از منكر را، به عنوان يك فريضه و يكی از عظيمترين وظايف الهی انسانهای مؤمن تعريف كنيم تا به صورت مداوم و پيوسته، با تذكر، وظايف فراموش شده را به ياد افراد بياورد.
ما در اخلاق سياسی نوعی خاموشی و خواب را تجربه كردهايم
حسينی در ادامه با اشاره به ضعفهای و كمبودهای موجود در اين عرصه گفت: باور بنده اين است كه به رغم جهشهائی كه ما در عرصههای مختلف داشتهايم و در زمينه بصيرت و آگاهی سياسی و حتی در تعميق بعضی حوزههای معنوی، حركتها و پيشرفتهای خوبی صورت گرفته است، اما معالوصف از جهات اخلاقی و به ويژه اخلاق سياسی، ما نوعی خاموشی و خواب را تجربه كردهايم.
وی حوزههای تنشزا و حوزههائی را كه آفت و آسيب فراوانتری با خود دارد، نيازمند ميكروبزدائی قویتر و جدیتر دانست و با اظهار تأسف از اين كه چنين اتفاقی نيفتاده است، بيان كرد: ما در اوج هيجانات سياسی و دلبستگیها و نفرتها و حب و بغضها، به دستورات اخلاق قرآنی و پيروی از آنها به شدت نيازمند بودهايم، اما التهابهای سياسی و درگير بودن همه اقشار و طيفها به اين مقوله، باعث شد كه اخلاق دورهای از سكوت و خاموشی و وقفه را طی كند و بايد تلاش كرد كه اين كاستی جبران و اين خلأ پر شود.
حسينی افزود: ما به شدت نيازمند فهم اين مسئله و توجه به اين هستيم كه به سادگی نمیشود خلأ پديد آمده در حوزه اخلاق سياسی را پر كرد؛ معظلی كه شايد اوج آن در دوره پيشين انتخابات رياست جمهوری به گونهای نگرانكننده بروز كرد و علاوه بر آسيبهای بسيار زيادی كه برای اركان نظام داشت، هويت اجتماعی را نيز با چالش و هويت فردی را هم با نگرانی روبرو كرد و به نظر میرسد كه اين موضوع بايد به صورت جدیتر و برنامهريزی شدهتری مورد اهتمام و توجه دستاندركاران فرهنگ و سياستهای فرهنگی قرار گيرد.
مدير گروه تفسير ترتيبی قرآن مركز فرهنگ و معارف قرآن اضافه كرد: در اين زمينه توجه به توصيههايی كه از زبان مقام معظم رهبری و امام(ره) و در قالب بيانات و الفاظی ساده مطرح شده است میتواند راهگشا باشد.