مهمترين آفت و آسيب در مطالعه دين با علوم جديد اين است كه بخواهيم جنبههای آخرتی يك مسئله يعنی وجوهی را كه فهم ما در علوم تجربی به آنها نمیرسد، با امور مادی و علمی جديد تبيين كنيم و به اين وسيله از فهم پيامهای متعالی و آسمانی دين بازمانيم.
حجتالاسلام والمسلمين مسعود آذربايجانی، مديرگروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، درباره فرصتها و تهديدهای دينشناسی علمی، در ابتدا به امكان دو گونه تلقی از دينشناسی علمی اشاره كرد و گفت: در معنای عام مراد از دينشناسی علمی میتواند اين باشد كه ما با استانداردهای علمی، به طور كلی به مطالعه دين بپردازيم. اين تلقی از دينشناسی علمی، فقه و كلام و ساير معارف اسلامی را هم میتواند در بربگيرد.
آذربايجانی اظهار كرد: برای مثال فقه برای علمی بودن نيازمند دينشناخت لازم خود است كه در آن روشمندی علمی و شيوههای اجتهادی صحيح فقهی تعريف شود. بر اين اساس دينشناسی علمی در يك تلقی و به معنائی كه در خود متن دين از علم ياد شده است، استانداردهای لازم و روشهای علمی متناسب با حوزههای معرفتی دينی را شامل میشود. اين معنائی از دينشناسی علمی است كه كاملاً مورد پذيرش و لازمه معرفت دينی است و محل بحث نيست.
مسعود آذربايجانی:
نمونه جدی مطالعه دين با استفاده از علوم جديد،آثار مرحوم بازرگان است كه برای مثال سعی داشت احكام طهارت و نجاست را از طريق ويژگیهای فيزيكی آب و تفاوت آب كُر و آب غيركُر تبيين و اثبات كند
وی در مورد تلقی خاص از دينشناسی علمی كه با استفاده از علوم جديد به مطالعه دين میپردازد، عنوان كرد: اين كه ما بخواهيم دين و معارف دين را با استفاده از علوم جديد، اعم از علوم طبيعی و علوم انسانی مطالعه كنيم، اين حوزه و شيوه مطالعه دين میتواند فرصتها و تهديدهائی را به همراه داشته باشد و میتوان بررسی كرد كه چه لغزشهائی میتواند در اين مطالعات پديد آيد و چه نقاط قوت و تكيهای در اين گونه مطالعات ممكن است وجود داشته باشد.
آذربايجانی برای روشنتر شدن اين بحث به ذكر نمونههائی از اين شيوه مطالعه دين اشاره كرد و گفت: نمونههای جدی اين بحث در زمينه علوم طبيعی در كشور ما، كارهای مرحوم بازرگان است كه برای مثال سعی داشت احكام طهارت و نجاست را از طريق ويژگیهای فيزيكی آب و تفاوت آب كُر و آب غيركُر تبيين و اثبات كند. نمونه ديگر آن را میتوانيم در آثار مرحوم پاكنژاد و به خصوص كتاب «اولين دانشگاه و آخرين پيامبر(ص)» ببينيم. در آثار خارجیها هم مشابه اين كار در تفسير طنطاوی يا تا حدی در كارهای مرحوم اقبال لاهوری وجود دارد كه سعی میكنند از دستاوردهای علمی برای تبيين معارف دينی و قرآن و بحثهای اسلامی استفاده كنند.
وجوه مثبت دینشناسی علمی
مديرگروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه يكی از نقاط مثبت اين پژوهشها را سعی برای رفع تعارض علم و دين دانست و اظهار كرد: تلاش و سعی برای حل تعارض علم و دين و ايجاد نوعی آشتی و توافق و تفاهم ميان دين و مباحث علمی جديد، نكتهای است كه میتواند فینفسه ارزشمند باشد و به عنوان نقطه قوت اينگونه مطالعات مطرح شود.
وی تقويت گرايش به دين را در برخی سطوح اجتماعی و فكری به عنوان دومين ويژگی مثبت اين مطالعات عنوان كرد و گفت: زبان علم زبانی است كه برای جوانان و كسانی كه با علوم جديد سر و كار دارند، جاذبه دارد. علاوه بر اين، تبيينی كه در قالب علوم جديد از دين و مباحث دينی صورت میگيرد، میتواند نوعی دفاع از دين باشد كه اين دفاع افراد را به سمت دين جذب و گرايش و رويكرد جدیتری را به دين ايجاد كند. در واقع اين پژوهشها میتواند در مخاطبان اين احساس را پديد آورد كه در دين هم مسائلی هست كه با علم جديد وفق پيدا میكند و میتوانند از آنها استفاده كنند.
آفتهاي مطالعه دين با علوم جديد
آذربايجانی در مورد آفتهايی كه مطالعه دين با علوم جديد داشته و يا میتواند داشته باشد، عنوان كرد: آنچه كه بايد به آن توجه كنيم، اين است كه ممكن است ما در اين مطالعات دچار نوعی تقليلگرائی شويم و بخواهيم پيامهای دين و محتوای دين را گاهی در چارچوب تنگ و مضيق مباحث علمی قرار دهيم و با تحميل و اجبار آنها را متناسبسازی كنيم و به همين دليل نتوانيم پيامها و اهدافی را كه در متون دينی هست، بفهميم.
مسعود آذربايجانی:
تلاش و سعی برای حل تعارض علم و دين و ايجاد نوعی آشتی و توافق و تفاهم ميان دين و مباحث علمی جديد، نكتهای است كه میتواند فینفسه ارزشمند باشد و به عنوان نقطه قوت اين گونه مطالعات مطرح شود
اين محقق و پژوهشگر دينی ادامه داد: بسياری از موضوعات و مفاهيم دينی مانند غيب، جن، معجزات، ملكوت و ... هست كه ما هنوز به آنها علم نداريم و اگر اين قبيل امور را محدود در موضوعات دنيوی كنيم، میتواند باعث شود كه ما بلندی اين مفاهيم و موضوعات را كلاً از دست بدهيم و پيامهای متعالی و آسمانی دين را در نيابيم و مسائل دين را در حقيقت به امور دنيوی و مادی محدود كنيم.
وی در همين راستا افزود: آسيب ديگری كه در اين زمينه ممكن است پيش آيد، اين است كه ما بخواهيم جنبههای آخرتی يك مسئله يعنی آن چيزهائی را كه به خصوص فهم ما در مسائل علمی و علم تجربی به آن نمیرسد، با امور مادی و علمی تبيين كنيم. در اين صورت مشكل جدی ما اين خواهد بود كه دين را در حقيقت از اهداف آن خارج كنيم و اين مهمترين آفت و مشكل در مطالعه دين با نگاههای علوم تجربی و علوم جديد است.
راهكار دچار نشدن به آفتهای دینشناسی علمی: به کار گرفتن روششناسیای دوبخشی
آذربايجانی به كار گرفتن يك روششناسی صحيح را راهكار دچار نشدن به آفتهای مذكور دانست و اظهار كرد: روششناسی صحيح برای اين گونه مطالعات يك روششناسی دو بخشی است كه براساس آن ابتدا بايستی مفاهيم، پيامها و آموزههای دينی را مستقل از علوم جديد و با استفاده از روشهای تفسيری، هرمنوتيكی و اجتهادی درون دينی دريافت و در مرحله دوم است كه ممكن است بتوان برای تبيين بهتر اين پيامها و آموزهها از دستاوردهای علوم جديد مانند روانشناسی و جامعهشناسی و حتی علومی مانند فيزيك و شيمی استفاده كرد.
وی با ارائه مثالی برای نشان دادن نحوه به كار گرفتن اين روششناسی گفت: خدواند در قرآن كريم میفرمايد كه «أَلا إِنَّ أَوْلِیَاء اللّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ؛ آگاه باشيد كه بر دوستان خدا نه بيمى است و نه آنان اندوهگين میشوند»(يونس/62). با بررسیهای لغوی مشخص میشود كه «خوف» معمولاً مربوط به نگرانیهای آينده و «حزن» مربوط به ناكامیها و مشكلات گذشته است. در واقع در اين آيه گفته شده است كه كسانی كه رابطهشان با خدا رابطه اوليائی شود، نگرانیهايشان نسبت به آينده مرتفع میشود و حزنی از آن چه كه از دست آنها رفته يا به آنها نرسيده است، نخواهند داشت.
مديرگروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با تطبيق مفاهيم خوف و حزن با مفاهيم اضطراب و افسردگی در روانشناسی بيان كرد: ما میبينيم كه در مباحث روانشناسی جديد، نگرانیهای آينده با مفهوم اضطراب توضيح داده میشود و گفته میشود كه اضطراب همان دلشورهها و نگرانیهايی است كه از مسائلی كه مربوط به آينده و ترسهای آينده است، ناشی میشود. همچنين آنچه كه به ناكامیها و مشكلات گذشته مربوط میشود، افسردگی است.
آذربايجانی اضافه كرد: بر اين اساس میتوان با تطبيق مفهوم خوف با اضطراب و حزن با افسردگی و مسائل و مباحث مرتبط با آنها از دو مفهوم روانشناختی مذكور، برای تبيين بهتر مباحثی كه در متون دينی آمده است، كمك گرفت.