در شرايطی كه نظامهای شبهعرفانی نوظهور بيشتر بر آثار و نتايج دنيوی معنويت همچون آرامش و اميد و ... تكيه میكنند، گاه احساس میشود كه سنت عرفانی ما اين گونه معرفی شده است كه فقط به آخرت توجه دارد؛ در حالی كه عرفان ناب اسلامی هم به دنيا توجه دارد و هم به آخرت.
محمد فنايی اشكوری، عضو هيئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی(ره)، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، درباره راهكارهای مقابله با عرفانهای كاذب، با تأكيد بر ضرورت بازسازی عرفان اسلامی گفت: بايد مبانی و نظام ارزشی عرفانی خود را با توجه مجدد به آموزههای عرفانی دين اسلام تنقيح كرده و جهانبينی و انسانشناسی عرفانی اسلامی را به زبانی قابل فهم به مخاطب امروز عرضه كنيم.
ضرورت انتقال پيام عرفان اسلامی با زبانهای متنوع و متناسب با مخطبان
فنايی اشكوری با بيان اينكه اين زبان لزوماً زبانی معين و واحد نيست، اظهار كرد: ما مخاطبانی با سليقههای مختلف داريم كه میتوان برای مثال با عدهای از آنان با زبان هنر ارتباط برقرار كرد و عدهای ديگر كسانی هستند كه با زبان آكادميك و علمی بايد با آنها سخن گفت. بنابراين گاه مخاطب ما يك استاد دانشگاه است، زمانی يك نوجوان يا يك جوان و حتی يك كارگر است و ما بايد بتوانيم پيام عرفانی خود را با زبانهای متناسب با تنوعی كه لازمه ارتباط با اين مخاطبان گوناگون است، عرضه كنيم.
عرفان ناب اسلامی هم به دنيا توجه دارد و هم به آخرت، و ما معتقديم كه ثمره مستقيم و نقد اين معنويت در همين دنيا آشكار میشود و هر چند آثار و بركات آن منحصر به دنيا نيست و غايت آن فلاح و رستگاری اخروی است، اما چنين نيست كه ما در دنيا نتوانيم از آن استفاده كنيم. در واقع در عرفان اسلامی نيز آرامش، شاد زيستن، اميدواری و نگاه مثبت به عالم و آدم وجود دارد
عقلانی و قابل عمل بودن از ويژگیهای لازم برای عرفان اسلامی قابل ارائه در جهان امروز
وی رعايت چند نكته در عرضه آموزههای عرفانی به زبان قابل فهم را برای بشر امروز ضروری دانست و بيان كرد: يكی از اين موارد عقلانيت است و بايد مخاطب ما عقلانيت را در انديشهای كه به او عرضه میكنيم، ببيند. به سخن ديگر ما بايد مرز خود را با خرافات و با حرفهای بیدليل و سخنان افراطی و مبالغهآميز روشن كنيم.
فنايی اشكوری قابل عمل بودن را ويژگی ضروری ديگر برای عرضه تعاليم عرفانی اسلامی در جهان امروز دانست و عنوان كرد: اگر عرفان را به گونهای ارائه كنيم كه مخاطب اين نتيجه را بگيرد كه پيمودن مسير آن از عهده او بر نمیآيد يا در هر قرنی ممكن است يك نفر پيدا شود كه بتواند به اين مدارج و مراحل برسد، در اين صورت نمیتوان انتظار داشت كه كاربرد چندانی برای عموم داشته باشد و بتوان آن را در زندگی افرادی كه امروزه به دنبال نوعی معنويت هستند، تأثيرگذار شود.
اين محقق و پژوهشگر ادامه داد: ما نبايد بگوييم كه يا بايد به اوج قله عرفان رسيد يا به طور كلی آن را كنار گذاشت و از آن محروم بود. بايد عرفان را ذومراتب ديد؛ به شكلی كه طيف گستردهای داشته باشد كه هر كسی میتواند به مرتبهای از آن برسد. علاوه بر اين ما بايد برای هر مرتبه و هر سطحی حرفی برای گفتن داشته باشيم و اين حرفها را با استفاده از زبان هنر، زبان رسانه، زبان آكادميك و ابزارهای مختلف فرهنگی موجود منتقل كنيم و بايد بدانيم كه اگر به اين سمت حركت نكنيم، در ميدان رقابت فكری و فرهنگیای كه امروز وجود دارد، عقب خواهيم ماند.
نگاه مثبت به انسان و جهان چيزی است كه در عرفان اسلامی به بهترين نحو بيان شده و اين نگاه از اين قابليت برخوردار است كه با تعريف خود در سطوح مختلف، افراد را در سطوح گوناگون از بركات خود بهرهمند سازد
در عرفان اسلامی نيز آرامش، شاد زيستن، اميدواری و نگاه مثبت به عالم و آدم وجود دارد
فنايی اشكوری يكی از نكات مهم و ضروری در اين زمينه را توجه دادن به بركات رويكرد معنوی از منظری اسلامی عنوان كرد و گفت: عرفانهای امروزين به خصوص نظامهای شبهعرفانی نوظهور، بيشتر بر آثار و نتايج دنيوی معنويت تكيه میكنند و از اموری همچون رسيدن به آرامش، رسيدن به اميد، شاد زيستن، احساس رضايت داشتن سخن میگويند و به ابعاد اخروی توجهی ندارند؛ چه اين كه اساساً اعتقادی نداشته باشند و چه اين كه با وجود اعتقاد به زندگی اخروی، آن را در حاشيه قرار دهند. اما گاهی احساس میشود كه سنت عرفانی ما اينگونه معرفی شده است كه فقط به آخرت توجه دارد و فقط به درد آخرت میخورد و برای زندگی دنيا هيچ خاصيتی ندارد.
عضو هيئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی(ره) در مورد اشتباه بودن چنين نگاهی در عرفان، بيان كرد: عرفان ناب اسلامی هم به دنيا توجه دارد و هم به آخرت و ما معتقديم كه ثمره مستقيم و نقد اين معنويت در همين دنيا آشكار میشود و هر چند آثار و بركات آن منحصر به دنيا نيست و غايت آن فلاح و رستگاری اخروی است، اما چنين نيست كه ما در دنيا نتوانيم از آن استفاده كنيم. در واقع در عرفان اسلامی نيز آرامش، شاد زيستن، اميدواری و نگاه مثبت به عالم و آدم وجود دارد.
وی افزود: هر چند در عرفان سنتی با توجه به منزوی بودن و فردگرا بودن عرفا، اين نگاه گاه كمرنگ ديده میشود يا به دليل تخصصی بودن و قرار داشتن برخی از معارف در ميان حلقهای محدود از افراد و خواص و مخالفتهايی كه با عرفان صورت میگرفته است، اين گونه نگاه گسترش نيافته يا اساساً آشكار نشده است، اما نگاه مثبت به انسان و جهان چيزی است كه در عرفان اسلامی به بهترين نحو بيان شده و اين نگاه از اين قابليت برخوردار است كه با تعريف خود در سطوح مختلف، افراد را در سطوح گوناگون از بركات خود بهرهمند سازد.