انسان مسئولیت های زیادی چه در بعد فردی و چه در بعد اجتماعی دارد و تکامل انسان با پذیرش و انجام درست این مسئولیت ها ممکن می شود و اسلام هم رشد انسان را در مسیر خانواده و جامعه دانسته است.

به گزارش خبرگزاری مهر، با دقتی ساده در عالم هستي به روشني متوجه می شویم كه همه موجودات و اشیاء دارای مسئوليت هستند و چيزي يا كسي نيست كه بار مسئوليت به دوش نكشد و به خود واگذار شده باشد. به طور كلي اگر پديده اي از عالم كاينات، آني از وظيفه خود سر باز بزند و بار مسئوليت خويش را از دوش نهد، همه نظام به هم مي خورد و بسياري از موجودات نابود مي شوند. در عالم مجردات هم وضع اين چنين است يعني هر يك از ملائكه وظيفه اي ويژه بعهده دارد و اگر يك لحظه از مسئوليت خود سر باز زند نابود مي شود.

بنابراين همه ذرات هستي داراي مسئوليت هستند و بديهي است انسان كه سرآمد عالم آفرينش است، مسئوليت سنگيني دارد. تفاوت مسئوليت ساير موجودات، جماد، نبات، حيوان، افلاك و غيره با انسان در اين است كه مسئوليت آنها جبري و بر حسب عالم تكوين است، حتي موجودات مجرد مانند ملائكه نيز به گونه اي مجبورند ولي، مسئوليت انسان با اختيار است. خداوند تبارک و تعالی در سوره انسان آيه 3 مي فرمايد: ما راه حق و باطل را به انسان نشان داديم حال مي خواهد هدايت بپذيرد و مسئوليت هايش را انجام دهد يا كفران نعمت كند.

وظايف انسان چند گونه است از جمله "مسئوليت عبودي" که اين وظيفه بين او و خداست و چنانچه در انجام آن كوتاهي بشود، انسان از حوزه عبوديت خدا خارج مي شود و دوم "مسئوليت فردي" كه بر دو قسم است:

الف ) وظيفه اي كه انسان نسبت به جوارح خود دارد، جسم "بعد حيواني" انسان به منزله مركب است و براي عروج انسان به عالم ملكوت وسيله اي است لازم. از اين رو انسان در برابر جسم خود مسئوليت هايي دارد و سستي در انجام آن باعث توليد اشكال در سير معنوي مي شود و در اين صورت خطاكاربه شمار مي رود. پس بايد مواظب جسم خود بود.

ب) وظيفه اي كه انسان نسبت به بعد معنوي و روحي خود دارد؛ اين وظيفه بسيار سنگين است و چنانچه در انجام آن كوتاهي شود روح بيمار خواهد شد و تمام افعال انسان را تحت تاثير قرارخواهد داد. اگر اين بيماري روح و معنويت را بميراند انسان مصداق آيه شريفه 22 سوره انفال مي شود كه می فرماید همانا پست ترين جانوران نزد خداوند كساني هستند كه بعد معنويشان نابود شده و در برابر سخن حق كر ولال شده باشند و تعقل و تدبر نكنند.

سوم مسئوليت اجتماعي انسان است؛ منشا اين وظيفه طبيعت اجتماعي انسان است و تكامل او وامدار اين صفت است، چنانكه بدون حضور در ميان اجتماع، پيمودن راه تكامل برایش ميسر نيست. در اسلام بر مسئوليت مزبور تاکید شده و حدیث معروفی از پیامبر بزرگوار اسلام (ص) در این باره وجود دارد که مي فرمايد: رهبانيت و ترك دنيا در اسلام نيست.

مسئوليت هاي اجتماعي انسان به دو گروه تقسيم مي شود: الف) وظائفي كه مربوط به خانواده است و به آن "تدبيرمنزل" گويند.

ب) وظائفي كه عمومي است و انسانها نسبت به يكديگر دارند و چنانچه در اداي اين مسئوليت همچون دو مسئوليت ديگر عبودي و فردي كوتاهي شود، انسان گناهكار است و از وظيفه انساني كه بر حسب آفرينش بر عهده او است، باز خواهد ماند.

البته مسئوليت خانواده از بقيه مسئوليت هايي كه بر شمرديم سنگين تر است و بايد كاملا بر ابعاد گوناگون اين و ظيفه آگاهي يافت و در انجام آن بر پايه احكام الهي و سنت پيامبر اكرم (ص) و ائمه كوشش و دقت فراوان شود.

در صدر اسلام آيه اي درباره عذاب دوزخيان نازل شده، چند جوان از هراس گرفتاري به چنين عذابي سر به بيابان گذاردند و زندگي عادي خويش را رها كردند. يكي از آنها تصميم گرفت ديگر با همسر خود همبستر نشود و با زنان برخورد نكند؛ آن ديگري با خود پيمان بست كه از آن پس با مردم تماس نگيرد و مسئوليت هاي اجتماعي را رها كند؛ و سومي بر آن شد كه هرگز غذاي لذيذ نخورد. همسران اين سه خدمت رسول گرامي اسلام (ص) رفتند و هريك شرح حال خود را گفت.

پیامبر(ص) از شنيدن اين ماجرا ناراحت شدند و به مسجد رفتند. رفتن حضرت چنان با شتاب بود كه عبايش به زمين مي كشيد و با همان حالت مردم را به مسجد فراخواندند تا اين وضع استثنايي را باز گويند و چنين فرمودند: من كه پيغمبر شما هستم همسر اختيار كرده ام، غذا مي خورم و از جسمم مواظبت مي كنم و در ميان اجتماع به سر مي برم و با مردم تماس دارم. سپس فرمودند: هر كس از سنت من روي برگرداند از من نيست.

قرآن در سوره نور آيه 32 مي فرمايد: همسران بي شوهر و مردان بي همسر و غلامان و كنيزان درستكار خود را به ازدواج يكديگر در آوريد، اگر تنگدست باشند خداوند به لطف خود آنان را بي نياز مي كند و خداوند بسيار دهنده است و آگاه بر حال بندگان.

از اين آيه مي آموزيم كه احساس تنگدستي نبايد به دوري از سنت پيامبر (ص) بينجامد، چرا که ازدواج و تشكيل خانواده خود موجب فراخ روزي مي شود. البته مسئوليت خانواده بسيار سنگين و حساس است و همسرداري و تربيت فرزند داراي آيين و احكام ويژه اي است و هر يك از اركان خانواده وظايفي به عهده دارد. تنها با انجام اين و ظايف متقابل است كه كانون خانواده همواره گرم و سالم خواهد ماند.