مرحوم كلينی بيست سال تمام مشغول جمع‌آوری و پالايش احاديث و تبويب و تنظيم هشت جلد كتاب «الكافی» بود كه احاديث اين كتاب را از 69 نفر از اساتيد خود نقل كرده و سند همه احاديث را متذكر شده است.

حجت‌الاسلام و المسلمين رضا حق‌پناه، عضو هيئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) به بيان مطالبی در رابطه با زندگی‌نامه ثقه‌الاسلام كلينی و نحوه جمع‌آوری و پالايش احاديث در كتاب «الكافی» پرداخت.

حق‌پناه بيان كرد: مرحوم شيخ محمدبن يعقوب كلينی در يكی از روستاهای تابعه شهر ری به نام كلين بر وزن خمين به دنيا آمد كه شايد در حال حاضر هيچ وجود خارجی نداشته باشد، چنان كه در تاريخ نقل شده است دروس اوليه را در محضر پدرشان آموختند و نسبت به دروس ابتدايی كه ايشان خوانده، مثل ادبيات و صرف و نحو تاريخ دقيقی در دسترس نيست.

وی افزود: اما بعد از اين‌كه دروس اوليه را در همان زادگاه خود از پدر ياد گرفت، عازم قم شد و از بزرگان قم مطالبی را آموخت و مخصوصا به كسب حديث پرداخت. ايشان بعد از اين‌كه كتاب گران‌سنگ «الكافی» را تاليف كرد، از ايران به عراق هجرت كرد كه اين هجرت، مرحله مهمی در زندگی مرحوم كلينی به شمار می‌آيد و ساكن شدن ايشان در بغداد و در نهايت منجر به انتشار كتاب كافی می‌شود و در سال 328 يا 329 كه تقريبا مقارن با آغاز غيبت كبرای حضرت ولی الله اعظم(عج) بوده است، ايشان وفات كرده‌اند.



رضا حق‌پناه



اين اهتمام در نقل حديث نشانگر اين است كه كلينی برای جمع آوری و گزينش افرادی كه می خواهد از آن ها حديث نقل كند حساسيت خيلی زيادی را داشته است .


اين استاد دانشگاه با بيان اين‌كه درباره اساتيد ايشان آن چه كه از «كافی» برمی‌آيد، ايشان شيوخ حديثی متعددی را داشته‌اند، گفت: در اين‌جا نام 20 نفر را می‌توان برشمرد كه اينها به ترتيب افرادی هستند كه مرحوم كلينی از آن‌ها حديث دريافت كرده است و بسياری از آن‌ها از اعاظم شيعه و امامی ثقه هستند.

حق پناه گفت: مرحوم كلينی همان‌طور كه نقل شده است، 20 سال تمام مشغول جمع آوری و تبويب و تنظيم اين 8 جلد كتاب بود و اين 20 سال صرف وقت، به خاطر پالايش كردن احاديث، گزينش روايات صحيح از غيرصحيح به زعم خودشان و گزينش روايات معتبر و غير معتبر است. ويژگی بارز اين كتاب نيز آن است كه مرحوم كلينی سند همه احاديث را متذكر شده است.

وی اضافه كرد: گفته شده كه مرحوم كلينی از 69 نفر حديث نقل می‌كند كه در اين‌جا به برخی از آنها اشاره می كنيم؛ «علی بن ابراهيم قمی» امامی ثقه است كه مرحوم كلينی 5626 حديث را تنها از علی بن ابراهيم قمی نقل كرده است. دومين شخص «محمدبن يحيی العطار قمی» است كه كلينی 4835 حديث را از اين بزرگوار نقل می‌كند. ايشان نيز طبق گزارش كتب رجالی ما آمده است كه امامی ثقه است. «عده من اصحابنا» نيز گروهی هستند كه مرحوم كلينی 4047 حديث را از اين عده نقل می‌كند. اين عده عبارتند از «علی بن ابراهيم بن هاشم قمی» كه امامی ثقه است و به نقل ديگر «علی بن محمد علان كلينی» كه امامی ثقه است. «احمد بن محمد بن عيسی» و «احمدبن محمدبن خالد» نيز از اين عده هستند كه امامی ثقه هستند و ديگر شخص اين گروه، «سهل بن زياد» است كه طبق برخی از نقل‌ها امامی ثقه است.

اين پژوهشگر علوم قرآن و حديث ادامه داد: چهارمين نفر «ابوعلی اشعری احمد بن ادريس قمی» است كه گفته شده امامی ثقه است و از اجلاء است كه كه در قم ساكن بوده است. مرحوم كلينی از اين بزرگوار 862 حديث نقل كرده است. نفر پنجم حسين بن محمد بن عامر است كه در كافی 838 حديث از او نقل شده و ايشان هم امامی ثقه است. نفر ششم «محمدبن اسماعيل بندقی نيشابوری» است كه از ايشان 575 حديث را نقل می‌كند و ايشان نيز امامی ثقه است. نفر هفتم «علی بن محمد علان كلينی» است كه شايد همان دايی كلينی باشد كه از او 503 حديث نقل می‌كند.

وی افزود: نفر هشتم «حميدبن زياد كوفی» است كه واقفی‌مذهب است كه در امام موسی كاظم(ع) متوقف شده است، اما مورد اعتماد بوده، چون در ميان كسانی كه فاسدالمذهب بوده‌اند مثل واقفيه شيعيان، اگر كسی را راستگو می‌ديدند، از او حديث نقل می‌كردند كه از اين‌گونه انسان‌ها تعبير می‌شود به «فاسدالعقيده صادق‌القول»؛ يعنی گرچه ممكن است از نظر عقيده فاسد باشند، اما از نظر راست‌گويی و امانت‌داری صادق بودند، لذا مرحوم كلينی به آنها اعتماد كرده و حديث نقل می‌كند و از حميد بن زياد كوفی كه واقفی است، 435 حديث را نقل می كند. نفر نهم، «علی بن محمد بن عبدالله» است كه امامی ثقه است و كلينی از او 186 حديث نقل می‌كند.

عضو هيئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در ادامه گفت: «احمد بن محمد ابوعبدالله عاصمی» با نقل 136 حديث از او، «محمدبن حسن طائی رازی» با نقل 117 حديث از او، «محمدبن جعفر اسدی» با 81 حديث، «احمدبن مهران» با 75 حديث، «محمدبن جعفر رزاز كوفی» با 57 حديث، «ابو داوود» با 19 حديث، «سهل بن زياد» با 16 حديث، «سعد بن عبدالله بن ابی خلف اشعری قمی» با 12 حديث، «احمدبن عبدالله بن احمد برقی» با 11 حديث، «محمدبن احمدبن علی بن صلت» با 10 حديث و نهايتا «حسين بن حسن حسنی هاشمی» با 9 حديث به ترتيب دهم تا بيستمين نفر از افرادی هستند كه شيخ كلينی در كافی به نقل حديث از آنها پرداخته است.

حق پناه افزود: همان‌طور كه گفتيم، كلينی از 69 نفر حديث نقل می‌كند كه معلوم می‌شود، ايشان 69 استاد حديث داشته است، اما بر اساس شمارشی كه انجام شد، افرادی كه بيشترين حديث را كلينی از آنها نقل می‌كند، به اين ترتيبی است كه از 1 تا 20 نام برده شد. گزينش اين افراد و اين شيوخ متعدد، علامت پشتكار و زحمت زيادی است كه جناب كلينی(رض) انجام داده‌اند و به محضر اين افراد رسيده است.

وی در پايان اظهار كرد: افرادی هم در بغداد هستند كه می‌گويند بيشتر احاديث كتب كلينی را از خود ايشان دريافت كرده‌اند، بر او قرائت كرده‌اند و بقيه آنها را كه فرصت نكرده است كه بر مرحوم كلينی قرائت كند، ايشان به آن‌ها اجازه نقل آن روايات را داد. اين اهتمام نشان‌گر اين است كه اين بزرگوار برای جمع‌آوری و گزينش افرادی كه می‌خواهد از آنها حديث نقل كند، حساسيت خيلی زيادی را داشته است.