میانه تهدید و تنوع؛ این توصیفی نسبتا دقیق از دوستی در فضای مجازی است. تهدید بیشتر به دلیل ناشناسی مطلق طرف مقابل در این‌گونه دوستی‌هاست. حجم بزرگی از جرایم بخصوص كلاهبرداری‌ها برآمده از همین ناشناسی مطلق است؛ اما تنوع به دلیل گستردگی فضای وب و توانایی انسان برای یافتن دوستانی مطابق دلخواه خود است.


چربش البته در اكثر موارد به سمت تنوع است، چرا كه دسترسی به محیط وب آسان‌تر شده و انسان منزوی‌تر و چه چیز بهتر از دوستی‌هایی پرتعداد در كنج خانه؟

پرسش از سن و جنسیت و مكان سكونت یا آنچه كه نسل سوم و چهارم به سوال ASL می‌شناسند، نخستین خشت دوستی در فضای مجازی است؛ البته در روزگاران گذشته و در محیط اتاق چت‌های «یاهو مسنجر».

حرف‌زدن‌هایی كه اغلب با مخفف‌های مختلف خلاصه می‌شد؛ یكی از مختصات این دوستی بود. هدف، بیشتر آشنایی بود و البته در مورادی اهدافی دیگر در آینده تصویر می‌شد، از ازدواج گرفته تا دوستی‌. احساس هم با كارتون‌ها به تصویر كشیده می‌شد.

سنتی كه البته هنوز هم باقی‌مانده است. بعدها «اوركات» و «یاهو 360» روی كار آمدند. حالا دیگر یك صفحه مختص به هر كاربر بود و عموم گفت‌وگوها، چت‌ها و دوستی‌ها خصوصی شده بود. این آغاز فصل جدیدی در دوستی‌های مجازی بود: «شبكه‌های اجتماعی».

انواع تعامل در شبكه‌های اجتماعی

شبكه‌های اجتماعی از منظر تعامل كاربران به‌چند قسمت تقسیم می‌شود. بخشی از این شبكه‌ها بر مبنای دنبال كردن یك كاربر است.

مثلا «گوگل ریدر»، «توییتر» و «پین ترست». در این حالت، به طور معمول هر فردی می‌تواند از آخرین به‌روزرسانی‌های كاربرانی كه دوست دارد استفاده كند مگر این‌ كه از طرف كاربر بلاك یا به عبارت فارسی با مانع او روبه‌رو شود.

از سوی دیگر ممكن است برخی افراد به‌روزرسانی خود را محدود به افراد كنند. در این‌گونه شبكه‌ها معمولا چیزی تحت‌عنوان دوستی میان دو كاربر وجود ندارد، مگر این‌ كه دوستی حقیقی یا مجازی میان دو كاربر شكل بگیرد و در فضایی دیگر ادامه یابد.

اما برخی دیگر از شبكه‌ها مبتنی بر دوستی است. در این شبكه‌ها، فرد باید درخواستی برای پذیرش دوستی به طرف مقابل بدهد و فرد دیگر می‌تواند این درخواست را بپذیرد یا نه. روش دیگر در این شبكه‌ها، «لایك» كردن برخی صفحات است.

یكی از معانی «لایك» در زبان انگلیسی، دوست داشتن است. آن دوستی و این دوست داشتن نمایانگر تغییر و تحولی در معنای دوستی است.

تفاوت‌های دوستی، آشنایی و دوست داشتن

در بحث اول یعنی «درخواست‌های دوستی» به نظر می‌رسد كه تداخل دو مفهوم دیگر با مفهوم سنتی دوستی، باعث این تحول شده است. اولا تداخل معنایی و مفهومی مساله دوستی با آشنایی است. در این حالت اگر فردی دیگری را بشناسد؛ به وی درخواست دوستی می‌دهد.

این شناختن در ادبیات انگلیسی به معنای دو كلمه be familiar with و knowing است كه به وضوح با معنای دوستی یا friendship فرق دارد حتی در برخی موارد همین آشنایی و شناخت اندك هم وجود ندارد و فرد به مناسبت دوستان مشترك، درخواست دوستی خود را به فرد دیگر می‌دهد.

در این موارد حسی از آشنایی، به جای آشنایی وجود دارد. در ادامه بیان خواهد شد كه چنین دوستی چه اثراتی دارد.

در تحول دیگر، «دوست داشتن» به جای «دوستی» می‌نشیند و فرد به جای این ‌كه به دوستان واقعی خود پیغام دوستی بفرستد؛ به كسانی كه دوستشان دارد، درخواست دوستی می‌فرستد.

هنرمندان، ورزشكاران و استادان دانشگاه معمولا در این گروه قرار گرفته و درخواست دوستی به آنان داده می‌شود. در اینجا كاربران دو كار كرد این‌گونه شبكه‌های اجتماعی را با یكدیگر متداخل می‌كنند و به جای «لایك كردن» صفحات افراد مشهور به «دوستی» با آنان می‌پردازند.

به این صورت است كه دیده می‌شود یك بازیگر بیست ساله، 5000 دوست دارد كه اگر قرار بود چنین چیزی حقیقت داشته باشد؛ باید از بدو تولد، در هر روز یك دوست به دوستان این فرد اضافه شود.

همین مشكلات معنایی و مفهومی بوده كه شبكه‌های اجتماعی را به فكر اصلاح رویه خود انداخته است. مثلا پدیده‌ای به نام «فالو» كردن یا پیروی كردن، مشابه گروه اول شبكه‌های اجتماعی در تقسیم‌بندی این یادداشت، ایجاد شده تا فرد، بدون دوستی بتواند از به‌روزرسانی افراد مشهور باخبر شود.

در عین‌حال پدیده «دوستان صمیمی» یا close friend وارد این شبكه‌ها شده است تا بتوان میان انواع مختلف دوستان تفاوت گذارد.

در شبكه اجتماعی دیگری هم، نوع خاصی از ارتباط كاربران تاسیس شده تا مشكلات اینچنینی نداشته باشد.

گوگل در شبكه گوگل پلاس خود، سیستم حلقه‌ای را پدید آورده كه نوع پیشرفته‌تری از سیستم دنبال كردن است. در این سیستم فرد می‌تواند با درست كردن حلقه‌هایی، دوستان خود را دسته‌بندی و طبقه‌بندی كند و سیستم تعامل با هر یك را تنظیم كند.

اما این سخن باقی است كه دوستی‌های اینچنینی در محیط مجازی و بخصوص در شبكه‌های اجتماعی چه اثراتی دارد؟ مهم‌ترین اثر این‌گونه فعالیت‌ها این است كه دوستی بشدت بی‌تعهد شده است. در شبكه اجتماعی اگر فردی از غم و ناراحتی خود سخن بگوید؛ دیگران با یك لایك یا كامنت نظر خود را ابراز كرده و در این شرایط خیال و وجدان خود را از وظیفه دوستی راحت می‌كنند در صورتی كه در شرایط دیگر چنین ابراز نظرهایی می‌توانست عمیق‌تر باشد.

از سوی دیگر امكان از میان بردن دوستی به صورت سریع كه با قابلیت بلاك كردن به‌وجود آمده، یكی از معایب دیگر چنین دوستی‌هایی است. در این وضع، افراد با یك اشتباه می‌توانند دوستی حقیقی و مجازی خود را از دست بدهند، در شرایطی كه در دوستی غیرمجازی امكان بیشتری برای رفع آثار خطا وجود دارد.

اما همه چیز هم جزو اثرات نامناسب نیست. دوستی پرتعداد با افراد بی‌شمار یا بسیار، امكان تبادل‌نظر و آگاهی از نقطه‌نظرهای متفاوت را دارد.

در عین حال در شادمانی‌ها و غم‌ها افراد بیشتری از راز دل انسان باخبر می‌شوند و كمیت همدلی‌ها و همدردی‌ها بیشتر از حالت‌های دیگر است. علاوه بر اینها امكان اطلاع ‌داشتن پیوسته از افراد دیگر، از زمره فواید این دوستی‌هاست.

جهان مجازی و شبكه اجتماعی، خواه یا ناخواه، یكی از مختصات جهان امروز ماست و دوستی هم یكی از مختصات دنیای مجازی.

گستردگی جهان مجازی و میزان نفوذ آن به‌گونه‌ای است كه ظاهرا باید به جای واكنش منفی در مقابل دوستی‌های این جهان، به فكر یادگیری آداب دوستی در آن بود، چرا كه ادب مقوم دوستی است نه حقیقی و مجازی بودن آن.

مصطفی مسجدی‌آرانی - جام‌جم