در زندگی زیاد قول می‌دهیم، حالا به آن عمل می‌كنیم یا خیر بحث دیگری است! اما موضوع واقعا این است كه ما با قرارهایمان زندگی می‌كنیم. حال اگر این قول به حیطه اقتصاد و زندگی مالی‌ـ‌ پولی ـ درآمدی‌مان بیاید، دیگر ضوابط كاملا متفاوت خودش را پیدا می‌كند.


دیگر این قول جنس‌اش با قول‌های دیگر فرق می‌كند. اصلا بازی دیگری می‌شود. یك بازی متفاوت و گاه خطرناك كه شاید همه ما بارها در چارچوب قواعد آن قرار گرفته‌ایم.

داور این بازی هم قوانین بیرحم و یك كلام اقتصاد است؛ قواعدی كه از دل طبیعت معامله‌گر انسان جوشیده و كاملا براساس منافع و منطق كسب سود بیشتر عمل می‌كند. بدیهی است بازی بزرگ قول در اقتصاد معامله را شكل می‌دهد.

معامله از زمان خودشناسی بشر كه به صورت پایاپای بوده تا به امروز فرق زیادی نكرده است. شاید به برخی جهات پیچیده‌تر و مدرن‌تر شده باشد و مثلا ورود علم حقوق ضوابط آن را تغییر داده باشد، اما سرانجام باز هم معامله اقتصادی در همه جای دنیا كم و بیش ماهیت اولیه خود را حفظ كرده و البته فقط به تناسب فرهنگ‌ها و تاریخ‌ها ابزار عرفی آن تفاوت دارد.

قولنامه در اقتصاد ایران

بخواهیم یا نخواهیم قولنامه اكنون قدیمی‌ترین، بزرگ‌ترین و رایج‌ترین ابزار معامله در ایران است. قولنامه همان‌گونه كه از نامش پیداست، قولی است كه تبدیل به نامه می‌شود؛ یعنی نوشته می‌شود كه بعدا قابل استناد و عمل باشد.

در یك تعریف ساده قولنامه در اقتصاد ایران برای معاملات عرفی مورد استفاده قرار می‌گیرد به این شكل كه دو فرد برای نقل و انتقال تمام یا بخشی از یك دارایی قرارداد غیررسمی را بین یكدیگر و در حضور یك یا چند شاهد امضا می‌كنند و تلاش دارند به آن متعهد بمانند.

با وجود آن‌كه دفاتر اسناد رسمی به عنوان مركز اعتبار بخشی به اسناد و سفت و سخت‌كردن مالكیت از سال 1308 یعنی از حدود 85سال پیش در ایران تاسیس شدند، اما هنوز حاكمیت بلامنازع قولنامه در اقتصاد ایران ادامه دارد.

جالب است در این حالت قولنامه و دفاتر اسناد رسمی كه قاعدتا دو رقیب سنتی و مدرن هستند به نوعی با یكدیگر به سازش و توافق رسیده‌اند و نتیجه این شده است كه قولنامه با تغییر شكل پیش‌زمینه و مقدمه تهیه سند رسمی باشد به طوری‌كه حتی گاهی نقل و انتقال رسمی بدون آن امكان‌پذیر نیست.

به این ترتیب قولنامه در جای‌جای جغرافیای ایران حضور دارد و هرجا شكل خاص خود را می‌یابد. در روستاها كه سنتی‌ترین شكل قولنامه همراه دیگر ضوابط مالكیت هنوز به قوت خود باقی است و در غیاب دفاتر اسناد رسمی قولنامه‌های شورای روستا تكلیف مثلا املاك یكپارچه و مشاع را روشن می‌كند، گرفته تا بنگاه‌های شیك مسكن و خودروی پایتخت كه شكل پیشرفته‌تر قولنامه را مورد استفاده قرار می‌دهند.

شكل پیشرفته‌ای كه دارای شماره سریال و كد رهگیری و... است، اما در باطن همان قولنامه‌های سابق ماهیت آن را تشكیل می‌دهند. این در حالی است كه شاید در كمتر كشور دنیا معاملات مختلف تابع چنین عرف خاصی باشد و صرفا دفاتر اسناد رسمی حرف اول و آخر را بزند، اما در ایران به عنوان تمدن بزرگ و قدیمی و ویژگی‌های شرقی‌اش شاید چنین پیچیدگی لازمه امور باشد و قولنامه نماد یك معامله ایرانی است.

قولنامه چیست و از چه زمانی بین خریدار و فروشنده رد و بدل شد؟

بدون تردید برایمان پیش آمده قصد انجام معامله یا كاری را داشته باشیم، ولی شرایط این كار هنوز برایمان مهیا نباشد به عنوان مثال قصد خرید اتومبیلی داریم و اتومبیل دلخواهمان را نیز یافته‌ایم، ولی هنوز كل مبلغ آن را در اختیار نداریم یا این‌كه فروشنده امكان تحویل اتومبیل را هنگام انجام معامله به خریدار ندارد و از سوی دیگر هر دو طرف یعنی فروشنده و خریدار نگران از دست رفتن شرایط معامله هستند.

اینجاست كه پای قولنامه به میان می‌آید و در واقع عهدی مبنی بر انجام معامله در تاریخ و مكانی مشخص مكتوب شده و طرفین یعنی خریدار و فروشنده پای آن را امضا می‌كنند. این برگه همان قولنامه معروف است كه گاهی هم قولش، قول نیست.

بیشتر ما قولنامه را فقط هنگام خرید و فروش ملك یا اتومبیل می‌شناسیم؛ اما به یاد داشته باشیم این قول و قراری كه مكتوب شده و نام قولنامه را به خود گرفته، كاركردهای دیگری به غیر از خرید و فروش ملك و اتومبیل هم دارد؛ اما اگر بخواهیم زمان دقیقی برای ورود قولنامه به زندگی تجاری متصور شویم، باید این‌گونه تصور كنیم از زمانی كه جوامع بشری شكل گرفته‌اند و داد و ستدهای زیادی بین اقوام مختلف با یكدیگر صورت گرفت، قولنامه‌های مختلفی همراه ما بوده است و تاكنون نیز به حیات خود ادامه داده‌اند.

شاید بتوان تاریخ تنظیم قولنامه را كه معمولا ده‌ماده مشخص و اصلی دارد در قرن بیستم قبل از میلاد و قانون حمورابی دانست آن‌هم به دلیل این‌كه از این زمان اسناد و اجاره‌نامه‌های خشتی یا سفالی بسیاری به دست آمده كه گواهی بر رواج نوشتن و مكتوب‌كردن قول و قرار بین خریدار و فروشنده است.

به عنوان مثال در یكی از خشت‌های سفالی كه نزدیك سرپل ذهاب كرمانشاه كشف شده، قباله‌ای مربوط به زمینی زراعی به دست آمده، معمولا این‌گونه قباله‌ها در دو نسخه تهیه می‌شدند؛ یكی روی زمین مورد معامله نصب می‌شد و دیگری نزد صاحب زمین قرار می‌گرفت و هنگام معامله بعدی خشت یا سفال مالك قبلی شكسته‌شده و سندی جدید برای مالك جدید آن تهیه می‌شد، اما در نمونه‌ای دیگر قراردادی مبنی بر تحویل 25هزار قطعه خشت است كه در آن فروشنده متعهد شده مورد معامله را در محل كارش و پس از مدتی مشخص به خریدار تحویل دهد.

گرچه از همان ابتدای پیدایش قولنامه امتیاز صدور قولنامه‌ها و ثبت آنها از ابتدا در اختیار دولت‌ها و افرادی خاص بوده است، اما از زمان تشكیل جوامع بشری قولنامه را در زندگی تجاری انسان حتی به حرف نیز می‌توان جستجو كرد و با رشد و گسترش سطح سواد در جامعه بشر می‌توان رسمیت بیشتری به آن داد تا جایی كه برای اولین بار ناصرالدین‌شاه فرمان تشكیل اداره‌ای مبنی بر ثبت سناد داد و زمینه رسمیت بخشیدن به قولنامه‌ها و اسناد بین مردم را در ایران فراهم كرد؛ بنابراین شاید بتوان زمان رسمی شدن قولنامه به جای تار سبیل و خشت و سفال را در ایران همین دوره دانست.

قولنامه یا مبایعه‌نامه؛ مسأله این است؟

اگر از زمان ورود قولنامه به زندگی تجاری بگذریم شنیدن دو كلمه در انجام معاملات یعنی قولنامه و مبایعه‌نامه باعث شده ذهن بسیاری از ما به آنها مشغول شود، كلماتی كه بخصوص در هنگام خرید و فروش خودرو و املاك با آنها سرو كار داریم.

براستی این دو سند با یكدیگر چه تفاوتی دارند؟ این پرسشی است كه پاسخ آن گرچه نیازمند دانستن مسائل حقوقی دقیق است و بسیاری از حقوقدانان معتقدند نباید صرفا به معنی لغوی آنها توجه كرد، اما در عرف جامعه شاید بتوان پاسخی مناسب برایش بیابیم. همان‌طور كه می‌دانید قولنامه حاصل تركیب دو كلمه قول علاوه بر نامه است بنابراین نوشته‌ای است غالبا عادی و حاكی از توافق برواقع‌ساختن عقدی بین طرفین است و گاهگاهی هم فقط قول مكتوب شده‌ای بین دو نفر درباره انجام كاری در زمان و مدتی مشخص است.

اما مبایعه‌نامه كه ریشه عربی آن باعث شده این نوع سند علاوه بر الزام انجام تعهد بین خریدار و فروشنده كمی هم محكمه پسندتر باشد، دقیقا حاكی از خرید یا فروش چیزی است كه در آن باید قید شده باشد؛ بنابراین شاید بتوان تفاوت‌هایی هم از نظر قانونی و هم عرف جامعه بین آنها در نظر گرفت.

گرچه قولنامه هم می‌تواند برای خرید و فروش كالا یا هر چیز دیگری كه قابل معامله باشد، تنظیم شده و مورد استفاده قرار گیرد در صورتی كه بتوانیم كاملا طبق مواد و تبصره‌های آن موضوع و مبلغ و به‌طور كلی تمام اطلاعات معامله را در آن قید كنیم. پس نباید هرگز فراموش كنیم قولنامه، كاركردی عمومی‌تر از مبایعه‌نامه كه صرفا در خرید و فروش‌ها از آن استفاده می‌شود، داشته و دارد.

حالا كه تقریبا با كلمات قولنامه و مبایعه نامه و البته وجهه قانونی آنها آشنا شدیم، بد نیست از انواع و اقسام آن نیز كمی بیشتر بدانیم.

به‌طور كلی هر عهدی را كه مكتوب شده باشد می‌توان در لفظ قولنامه دانست. خرید و فروش ملك، خودرو، زمین‌های كشاورزی، سهم آب نهر یا چاه، برداشت محصول، ازدواج، شراكت، وقفنامه یا حتی قراردادهای كاری را می‌توان در مقوله قولنامه گنجاند.

هرچند برخی از این قول و قرارها معمولا بین افراد و به صورت عادی تنظیم شده و تنها با امضای یك یا دو شاهد كار تمام می‌شود؛ اما برخی دیگر مثل قولنامه خرید ملك یا خودرو بدون تردید باید به صورت رسمی و محضری تنظیم شود.

در غیر این صورت ممكن است در آینده و برای مراحل قانونی مالكیت مورد معامله دچار مشكل شویم. به‌طور كلی به یادداشته باشیم ملاك قانونی، تنظیم و ثبت اسناد در دفاتر اسناد رسمی است.

پس اگر لازم است حتی قول و قرارهای معمولی را كه به آنها نیاز داریم به صورت قانونی و محضری ثبت كنیم تا قولمان قول بماند و هرگز دچار دردسر نشویم.

ممكن است بگویید پس املاك و مستغلات قولنامه‌ای كجای كار است؟ برای یافتن پاسخ اگر از شهرها كمی دورتر برویم و در جوامع روستایی به دنبال یافتن پاسخ باشیم، درمی‌یابیم به دلیل دسترسی نداشتن آسان به دفاتر اسناد رسمی و البته مراكز قانونی ثبت قولنامه، این شوراها و ریش سپیدان محلات هستند كه با امضا و تائیدشان به قولنامه‌های معمولی رسمیت خواهند بخشید و ملاكی برای صدور احتمالی احكام قضایی در آینده می‌شوند.

چه كنیم قولمان، قول بماند

همه‌گیر‌شدن استفاده از قولنامه و مبایعه‌نامه‌ها در داد و ستد‌های امروزی شاید دردسرهایی هم برای دارندگان آنها ایجاد كرده باشد، اما طبق نظر كارشناسان یعنی حقوقدانان می‌توان با استفاده از راهكارهای بسیار ساده‌ای این مشكلات را به حداقل رساند و مانع از ارجاع قول و قرارهایمان به محكمه شد.

پس این نكات را بخوانید و به یاد داشته باشید:

1 ـ قبل از این‌كه قول و قرار خودتان را برای خرید مورد معامله مكتوب و پایش را امضا كنید از سلامت مورد معامله كاملا آگاه باشید.

2 ـ مطمئن شوید مورد معامله شما در رهن بانك یا هر مركز دیگری نباشد.

3 ـ اگر از سوی مالك كالا وكیلی قولنامه را امضا خواهد كرد از اعتبار وكالت‌نامه او برای فروش مورد معامله كاملا آگاه شوید.

4 ـ در مورد خرید اموالی كه به ارث رسیده است، دقت كنید هنگام مكتوب‌كردن قول و قرارتان و امضای قولنامه باید امضای تمام وراث را داشته باشید یا این‌كه همه آنها به یكی دیگر از وراث یا نماینده قانونی خودشان برای معامله و فروش مورد معامله وكالت داده باشند.

5 ـ یقین پیدا كنید فروشنده هیچ منعی برای انجام معامله ندارد و به قول معروف ممنوع‌المعامله نیست.

6 ـ در معاملات با افراد مسن و پیر دقیق باشید و از سلامت روانی آنها كاملا مطمئن شوید.

7 ـ از پرداخت كل مبلغ معامله قبل از دریافت و تصاحب مورد معامله جدا خودداری كنید.

8 ـ اگر مورد معامله ملك است، یقین حاصل كنید آن ملك دارای مستاجر نباشد یا اگر هست با مستاجر هماهنگ كنید و ببینید در جریان انجام این معامله بوده یا حق و حقوق قانونی خود را از مالك قبلی دریافت كرده یا خیر؛ البته شرط تخلیه‌شدن یا تخلیه‌بودن ملك را نیز می‌توان در قولنامه گنجاند.

9 ـ هر گونه پرداخت به مالك را مستند كنید و در صورت امكان از طریق پرداخت با چك كه در آن مورد پرداخت قید شده باشد، اقدام كنید.

10 ـ در قولنامه برای تحویل مورد معامله حتما زمان و مكان مشخصی را قید كنید. در مورد ملك زمان و دفترخانه‌ای را مشخص كنید.

11 ـ در مورد خرید املاك دقت كنید كه ملك مورد معامله شما مشكلی از بابت اداره ثبت نداشته باشد.

عماد عزتی - جام‌جم