در عصر پيامبر(ص) و نزد ايشان قاری و حافظ قرآن بودن فضيلت بود، اما قاريان و حافظانی بيشترين بهره را از اين فضيلت بردند كه از پيامبر الهی به درستی تبعيت كردند و از راسخون در علم، يعنی اميرالمؤمنين(ع) و ائمه اطهار(ع)، قرآن و تعاليم دينی را به درستی فراگرفتند.
به گزارش خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا)، پنجمين پيش‌نشست همايش «جامعه قرآنی، بصيرت؛ رسالت‌ها و آسيب‌ها» تحت عنوان «جامعه قرآنی در گذر تاريخ؛ راهبردهايی برای امروز»، عصر روز چهارشنبه، چهارم ارديبهشت‌ماه، با سخنرانی محمدحسين رجبی‌دوانی، عضو هيئت علمی دانشگاه امام حسين(ع) و پژوهشگر تاريخ اسلام در خبرگزاری ايكنا برگزار شد.

کسی که در جهت حفظ قرآن عمل کند مورد حفاظت الهی است

بنا بر اين گزارش، رجبی دوانی در ابتدای اين نشست با اشاره به اين كه مأنوس بودن با كلام الهی توفيق بزرگی است، عنوان كرد: كار در عرصه قرآن، نورانيت و معنويت لازم را با خود دارد و اگر انسان با اخلاص و قصد قربت و در جهت نشر معارف قرآن فعاليت كند، خود قرآن هم او را ياری می‌كند و من معتقدم كه اين كلام قرآنی يعنی «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ؛ بی‌‏ترديد ما اين قرآن را به تدريج نازل كرده‌‏ايم و قطعا نگهبان آن خواهيم بود» (حجر/9) صرفاً به اين معنا نيست كه خداوند قرآن را نازل كرده است و خود او آن را از آسيب‌ها محفوظ می‌دارد.

وی اظهار كرد: من معتقدم كه مفهوم مخالف را هم می‌توان از اين كلام الهی دريافت؛ اين معنا كه كسی كه در جهت قرآن و حفظ قرآن تلاش كند، او هم مورد حفاظت الهی قرار می‌گيرد و خداوند به او توجه خواهد داشت.

اين محقق و پژوهشگر تاريخ اسلام با اشاره به اهتمام ويژه پيامبر اكرم(ص) به تعليم و تعلم قرآن از هنگام نزول قرآن كريم، عنوان كرد: پيامبر(ص) مسلمانان را بسيار تشويق می‌كردند كه قرآن را بياموزند؛ يعنی هم مفاهيم قرآن را دريابند، هم به تعاليم آن عمل كنند و هم ظاهر آيات قرآنی را حفظ بدارند و در حقيقت قرآن را در خود داشته باشند.



محمدحسين رجبی‌دوانی:



حديث «رُبّ تالی القرآن و القرآن يلعنه؛ چه بسيار افرادی كه قرآن را تلاوت می‌كنند در حالی كه قرآن آن ها را لعنت می‌كند» نشان می‌دهد كه اگر بدون اتصال به اهل بيت(ع) كسی بخواهد از قرآن بهره ببرد نه تنها به اين مهم نائل نمی‌شوند بلكه دچار انحراف هم می‌شوند و قرآن آن‌ها را لعنت می‌كند


پیامبر(ص) قاریان و حافظان شهید را بر سایر شهیدان مقدم داشت

وی در خصوص توجه ويژه پيامبر(ص) به قرآن و قرآنيان، با اشاره به جنگ احد و شهادت عده‌ای از مسلمانان در اين جنگ گفت: پيامبر(ص) در هنگام دفن شهدای اسلام، شهدايی را مقدم می‌دارد كه مقدار بيشتری قرآن را آموخته و حفظ كرده‌اند؛ يعنی كسی كه حامل و حافظ قرآن است، از ديدگاه پيامبر(ص) و اسلام بر كسانی كه اين گونه نيستند، برتری دارند؛ هر چند كه هر دو در مقام شهادت برابر باشند.

کتابت و کاتبان وحی

رجبی دوانی با بيان اين كه در صدر اسلام توجه صرفاً به حفظ قرآن نبوده است، عنوان كرد: ما می‌بينيم كه در دوره رسالت پيامبر(ص) گروهی با عنوان كاتبان وحی شناخته می‌شوند؛ كسانی كه برای باقی ماندن كلام الهی، علاوه بر حافظه‌های مردم، مأمور بوده‌اند‌ كه آن را از طريق كتابت حفظ كنند.

عضو هيئت علمی دانشگاه امام حسين(ع) با اشاره به مشهورترين افرادی كه به عنوان كاتبان وحی از آن‌ها نام برده شده است، گفت: در ميان چهره‌هايی كه نام برده شده است، اميرالمؤمنين(ع) در صدر همه جای دارد، خلفای ثلاثه را نيز از كاتبان وحی گفته‌اند و از ديگر افراد نيز می‌توان به زبير بن عوام، اُبی بن كعب، عبدالله بن سعد ابی‌سرح و بعد از فتح مكه به معاوية بن ابی‌سفيان، عمرو بن عاص، زيد بن ثابت و افراد ديگری اشاره كرد كه می‌بينيم در حوادث بعدی اسلام افراد مؤثری بوده‌اند.

کتابت وحی صرف فضیلت نبوده است/ کتابت وحی حاکی از سابقه ایمان و درجه تقوا نیست

رجبی دوانی با بيان اين كه كتابت وحی صرف، فضيلت خاصی نبوده است، اظهار كرد: اين گونه نبوده است كه پيامبر بزگوار اسلام(ص) به خاطر سابقه ايمان و درجه اعتقادات و تقوای اين افراد، آن‌ها را در كتابت وحی به كار گرفته باشد، بلكه به دليل اين‌كه در جامعه عربی افراد با سواد و كسانی كه قادر به نوشتن باشند، بسيار محدود بوده‌اند، حضرت هر آن كسی را كه اسلام آورده بود و نوشتن می‌دانست، از او دعوت و به عنوان كاتب وحی استفاده می‌كرد.



محمدحسين رجبی‌دوانی:



اگر از پيامبر(ص) درخواست اعزام مبلغ برای ترويج اسلام می‌شد و ايشان می‌خواستند فردی را برای تبليغ ارسال كنند، اين مبلغين در كنار دانستن احكام و آداب اسلامی قطعاً می‌بايست در حفظ و قرائت قرآن، توانا می‌بودند


وی ادامه داد: لذا شما هم اميرالمؤمنين(ع) را كه سرآمد اصحاب پيامبر(ص) و نخستين مؤمن به ايشان و بزرگترين خلايق پس از وجود مقدس پيامبر گرامی اسلام(ص) است، در ميان كاتبان وحی می‌بينيد و هم معاوية بن ابی‌سفيان را كه در سال هشتم هجرت و پس از فتح مكه از ترس جان خود اسلام آورد.

در تعقیب و تقیه بودن شیعه؛ عامل مکتوب نشدن تاریخ صدر اسلام توسط آنان

رجبی دوانی در ادامه با اشاره به اين مطلب كه عمده اطلاعات ما، چه درباره تاريخ اسلام و چه علوم قرآنی، از منابع اهل تسنن است، عنوان كرد: شيعه به سبب در فشار و در تعقيب بودن و در تقيه بودن و محروميت از حضور در عرصه‌های اجتماعی، قادر نبود كه بنشيند و تاريخ بنويسد و يا در عرصه‌های مختلف، اعتقادات خود را بيان كند؛ تا چه رسد به اين كه مكتوب كند؛ اصلاً شيعه بودن تا مدت‌های مديد جرم بود. لذا آن چه كه ما از اين گونه اطلاعات داريم، از اهل تسنن است و از قول منابع اهل سنت و چهره‌هايی است كه اشاره شد جزء كاتبان وحی بوده‌اند.

اعتقاد به اعتبار کتابت وحی نزد اهل تسنن و بهره‌برداری برخی افراد از این اعتبار

وی با اشاره به اعتبار كتابت وحی نزد عامه گفت: به مرور كاتب وحی بودن تبديل به يك فضيلت و سابقه و ارزش شد و برخی افراد سعی كردند كه در ادعاهای بعدی خود از آن بهره ببرند. لذا می‌بينيد كه وقتی معاويه در برابر حضرت اميرالمؤمنين(ع) قرار می‌گيرد، از جمله فضيلت‌هايی كه پيروان او برايش مطرح می‌كنند، اين است كه او از كاتبان وحی است؛ حال آن كه پيش از سال هشتم هجرت بارها به همراه پدرش به جنگ اسلام آمده بود.

فضیلت قرائت و حفظ در مقابل کتابت

اين محقق و پژوهشگر تاريخ اسلام در مقابل از قاری و حافظ بودن در عصر و نزد پيامبر(ص) به عنوان فضيلت ياد كرد و با تأكيد بر تفاوت كاتبان از يك طرف و قاريان و حافظان از طرف ديگر، بيان كرد: كسی كه قرآن را به خوبی می‌آموخت و آن را برای متعلمان قرائت می‌كرد تا قرائت صحيح قرآن را بياموزند و با قرآن آشنا شوند و كسانی كه قرآن را حفظ می‌كردند و ديگران را تعليم می‌دادند، مورد توجه پيامبر(ص) بودند و كار آن‌ها ارزش محسوب می‌شد.

قاریان و حافظانی که به برداشت خود اکتفا کردند به بیراهه رفتند

رجبی دوانی ادامه داد: البته بيشترين بهره از اين فضيلت را قاريان و حافظانی بردند كه از پيامبر الهی به درستی تبعيت كرده بودند و از راسخون در علم، يعنی اميرالمؤمنين(ع) و ائمه اطهار(ع)، قرآن و تعاليم دينی را به درستی فراگرفتند و گرنه مشهود است كه كسانی كه به خود و برداشت خود از قرآن اكتفا كردند، به بيراهه رفتند.

وی با اشاره به حديث «رُبّ تالی القرآن و القرآن يلعنه؛ چه بسيار افرادی كه قرآن را تلاوت می‌كنند؛ در حالی كه قرآن آنها را لعنت می‌كند»، بيان كرد: اين حديث نشان می‌دهد كه اگر بدون اتصال به اهل بيت(ع)، كسی بخواهد از قرآن بهره ببرد، نه تنها به اين مهم نائل نمی‌شوند، بلكه دچار انحراف هم می‌شوند و قرآن آن‌ها را لعنت می‌كند.



محمدحسين رجبی‌دوانی:



پيامبر(ص) در هنگام دفن شهدای اسلام، شهدايی را مقدم می‌دارد كه مقدار بيشتری قرآن را آموخته و حفظ كرده‌اند؛ يعنی كسی كه حامل و حافظ قرآن است، از ديدگاه پيامبر(ص) و اسلام بر كسانی كه اين گونه نيستند برتری دارند؛ هر چند كه هر دو هم به شهادت رسيده باشند


عمده مبلغان در صدر اسلام قاریان و حافظان قرآن بوده‌اند

وی در ادامه با اشاره به اين كه عمده مبلغان در صدر اسلام، قاريان و حافظان قرآن بوده‌اند، اظهار كرد: اگر از پيامبر(ص) درخواست اعزام مبلغ برای ترويج اسلام می‌شد و ايشان می‌خواستند فردی را برای تبليغ ارسال كنند، اين مبلغين در كنار دانستن احكام و آداب اسلامی قطعاً می‌بايست در حفظ و قرائت قرآن توانا می‌بودند. نخستين موردی كه در اين زمينه می‌توان اشاره كرد، گروهی هستند كه به حبشه مهاجرت كرده‌اند و حضرت مطمئن است كه اين گروه دچار اعوجاج نمی‌شوند.

وی ادامه داد: سرپرست اين گروه جعفر بن ابی‌طالب است كه حافظ و قاری قرآن بود و همين حافظ بودن و قرائت زيبای جعفر بود كه توطئه عمرو بن عاص را در دربار نجاشی با شكست مواجه كرد و مشركين نتوانستند بر مسلمانان مهاجر به حبشه فائق آيند. حضرت، جعفر را می‌فرستد و خيالش راحت است كه او به بخشی از قرآن كه نازل شده است، علم كافی دارد و می‌تواند مسلمانان مهاجر را از اين جهت تأمين كند و او هم به خوبی از پس اين مسئله برمی‌آيد.

عضو هيئت علمی دانشگاه امام حسين(ع) با اشاره به نمونه ديگری، عنوان كرد: زمانی كه مردم مدينه با اسلام آشنا می‌شوند و در بيعت اول در عقبه از پيامبر(ص) درخواست ارسال مبلغ می‌كنند، پيامبر(ص) مصعب بن عمير را كه جوانی 19 ساله است، می‌فرستد؛ در حالی كه می‌دانيم در ميان اعراب سن و سال بسيار مهم بود و شيوخ عرب از جوانان حسابی نمی‌بردند. اما پيامبر(ص) مصعب را به دليل اشرافی كه به قرآن دارد و قاری برجسته‌ای است و حفظ قرآن را پيشه كرده است، برای اين مهم انتخاب می‌كند و او را به عنوان مبلغ به مدينه می‌فرستد و او هم موفق می‌شود كه بسياری از مردم مدينه را پيش از هجرت پيامبر(ص) به اين شهر، مسلمان كند.

دو حادثه تلخ رجیع و بئر معونه؛ نشان‌‌دهنده جایگاه قاریان و حافظان قرآن در صدر اسلام

رجبی دوانی همچنين برای نشان دادن جايگاه پر اهميت قاريان و حافظان قرآن نزد پيامبر(ص) به دو حادثه تلخ «رجيع» و «بئر معونه» اشاره كرد و گفت: در حادثه رجيع به شش قاری و حافظ قرآن كه برای تبليغ اسلام اعزام شده بودند، خيانت صورت گرفت و به آن‌ها حمله شد و چهار نفر از آن‌ها به شهادت رسيدند و دو نفر آن‌ها نيز به قريش تحويل داده شدند و قريش به علت اين كه آن دو نفر حاضر به بازگشت به شرك نشدند، آنها را به طور مظلومانه‌ای به شهادت رساندند.

وی در مورد فاجعه «بئر معونه» با اشاره به اين كه اين حادثه پيامبر(ص) را به شدت تكان داد، بيان كرد: به نقلی 40 نفر و به نقلی 70 نفر از قاريان و حافظان قرآن كه برای تبليغ به صحرای نجد رفته بودند، در اثر خيانت رئيس قبيله بنی عامر، قتل عام شدند كه اين حادثه ضربه هولناكی برای اسلام بود و به قدری برای پيامبر(ص) سنگين بود كه تا مدت‌ها برای عوامل اين جنايت لعنت و نفرين می‌فرستاد؛ در حالی كه وارد نشده است كه پيامبر(ص) در قنوت نماز خود يا در پايان نمازهايش، برای ابوسفيان كه فرمانده مشركين در جنگ احد بود و باعث شهادت آن همه مسلمان شده بود، لعن و نفرين بفرستد و اين نشان‌دهنده جايگاه و اهيمت بالا و والای قاری و حافظ قرآن در نزد پيامبر(ص) است كه تا مدت‌ها بر عامل اين جنايت يعنی عامر بن طفيل، رئيس بنی‌عامر و به رؤسای قبيله بنی‌سليم كه با همراهی آن‌ها قاريان قرآن را به شهادت رساندند، لعنت و نفرين می‌فرستاد.