دينپژوهی معاصر به جای مطالعه دين واقعی، رفتار متدينان را مورد بررسی قرار میدهد؛ اين يك نقص اساسی است و دينپژوهان ممكن است كه با مطالعه رفتار متدينان، به ماهيت دين، كما هو حقه، نرسند.
محمد محمدرضايی، عضو هيئت علمی و استاد پرديس قم دانشگاه تهران، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، به پرسشهايی درباره دينشناسی و دينپژوهی علمی و نسبت نتايج به دست آمده از پژوهشهای دينشناسانه با آموزههای دينی و ماهيت دين و همچنين فرصتها و تهديدهايی كه در پژوهشهايی وجود دارد كه از طريق علوم موجود در باب دين صورت میگيرد، پاسخ گفت.
محمدرضايی تعريف واژه دين را برای تعيين حدود دينپژوهی ضروری دانست و گفت: خود تعريف دين و اين كه چه مصاديقی را دين بدانيم و اين كه چه مفاهيم و عناصری را جزء مقومات دين بشماريم از جمله مباحثی است كه دينپژوهان نيز درباره آن بحث كردهاند و پيچيدگیهای خاصی پيدا كرده است؛ اما آن چه كه مسلم است، ما در دينپژوهی بايد تعريفی قراردادی از دين را بپذيريم و بگوئيم كه برای مثال منظور ما از دين، اديان ابراهيمی يا اديان آسمانی است و يا به گونه ديگر قرارداد كنيم تا بتوانيم بررسی خود را آغاز كنيم.
اين استاد دانشگاه تهران با اشاره به معنای عام دين در قرآن، اظهار كرد: شما مشاهده میكنيد كه قرآن میفرمايد «إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ؛ در حقيقت دين نزد خدا همان اسلام است»(آلعمران/ 19). البته ما بنا به آيات قرآن، هم دين حق داريم و هم دين باطل، اما مجموعاً آن چه كه از اشارات قرآن برمیآيد، اين است كه دين همان اسلام و تسليم بودن در برابر خداست كه در قالب آئينی جلوه میكند كه به عقيده ما در مراحل و مراتب مختلف ظهور و جلوه كرده و آخرين مرتبه آن با حضرت خاتم(ص) تحقق يافته است. اما امروزه در جهان غرب و برای مطالعه و بررسی دين، تعاريف گوناگونی از آن ارائه شده و از جنبههای مختلف به آن نظر شده است.
محمدرضايی اين امر را ناشی از همان دشواری تعريف دين دانست و عنوان كرد: در مطالعات جديد در باب دين، بعضیها به جنبه مفهومی و نظری آن توجه میكنند و بعضیها به جنبه شهودی و عاطفی دين؛ عدهای جنبه اخلاقی دين را در نظر میگيرند و گروهی ديگر جنبههای عدالتمحورانه و اقتصادی دين و يا جنبههای اجتماعی آن را مورد توجه قرار میدهند. بنابراين در دينپژوهی هر كسی دين را از يك جنبه مورد بحث و بررسی قرار داده است و بايد گفت كه بر اساس تعريفی كه شما از دين ارائه میدهيد، مطالعاتتان جهت میيابد.
محمد محمدرضايی: در حال حاضر در دينپژوهی اركان مختلفی برای دين مطرح شده است و اركان اسطورهای و عقيدتی و اخلاقی را به همراه ابعاد اجتماعی و تجربی و عاطفی دين، جزء مبانی دينساز شمردهاند و البته اين جا نيز همچنان بحثهای مفصلی در باب اركان اصلی و فرعی دين وجود دارد
اين استاد و پژوهشگر فلسفه دين با توجه به همين نكته، به يكی از آسيبها و نقصهای دينپژوهی اشاره كرد و گفت: آن چه كه امروزه به عنوان نقصی در دينپژوهی مطرح است، اين است كه دينپژوهی معاصر به جای مطالعه دين واقعی، رفتار متدينان را مورد بررسی قرار میدهد.
وی افزود: اين يك نقص اساسی است و ممكن است كه با مطالعه رفتار متدينان كه همواره با نقص و كاستی و گناه همراه است و حق و باطل در آن به هم آميخته شده است، به ماهيت دين، كما هو حقه، و به شناخت دين حق نرسند.
محمدرضايی با اشاره به پشت سر گذاشته شدن مراحل و تحولاتی در دينپژوهی و گاه مواجه شدن منظرها و رويكردهای دينپژوهان با نارضايتی دينداران، عنوان كرد: در حال حاضر در دينپژوهی اركان مختلفی برای دين مطرح شده است و اركان اسطورهای و عقيدتی و اخلاقی را به همراه ابعاد اجتماعی و تجربی و عاطفی دين، جزء مبانی دينساز شمردهاند و البته اينجا نيز همچنان بحثهای مفصلی در باب اركان اصلی و فرعی دين وجود دارد.
وی درباره رويكردهای مطرح در بررسی دين كه هر كدام نگاهی متفاوت به اركان دين دارند، بيان كرد: به اجمال میتوان به رويكرد مردمشناختی، رويكرد پوزيتويستی و طبيعتگرايانه، رويكرد اخلاقی، رويكرد جامعهشناختی، رويكرد پراگماتيستی، رويكرد پديدارشناختی، رويكرد تحليلی به دين و رويكرد اگزيستانسياليستی به دين اشاره كرد كه هر كدام از اين رويكردها میتواند مباحث مفصلی را رقم بزند.