امام جعفر صادق(ع)؛ معلم مذاهب اسلامی
عضو هيئت علمی دانشگاه اديان و مذاهب تأكيد كرد:
هويت شيعی معارف اسلامی و تشخص فكری تشيع؛ مرهون امام صادق(ع) 
بسياری از اختصاصات عقيدتی شيعه در روايات منسوب به امام صادق(ع) طرح شده، به همين دليل شيعه وام‌دار و مرهون تلاش‌های علمی امام صادق(ع) است كه از سويی هويتی شيعی به معارف اسلامی و از سوی ديگر به مكتب فكری شيعه تشخص داده‌اند.

محمد جاودان، عضو هيئت علمی گروه شيعه‌شناسی دانشگاه اديان و مذاهب، در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، با اشاره به اين كه جهت‌گيری به سمت حركت علمی در تشيع از زمان امام سجاد(ع) شكل گرفت، بيان كرد: مسير اين حركت علمی از دوران امام سجاد(ع) ترسيم شد و پس از ايشان امام باقر(ع) با توسعه اين حركت گام‌های مهمی را در اين مسير برداشتند. اما اين امام صادق(ع) بود كه كار اصلی را انجام داد و به يك معنا كار را به اتمام رساند.

جاودان اظهار كرد: امام صادق(ع) فرصت يافت تا به تبيين معارف اسلام با نگاه اهل بيت(ع) بپردازد. ايشان با ورود به مسائل متعدد فقهی، تفسيری و كلامی و با بيان آيات و روايت و به كارگيری روش‌های استنباط به اصطلاح فقهی خاص اهل بيت(ع)، كه در اين زمينه تشيع اثنی‌عشری خود را ميراث‌دار و دنباله‌رو امام صادق(ع) می‌داند، اين حركت علمی را در ابعاد مختلف به پيش بردند و به نتيجه رساندند و از همين رو اين مذهب به نام شيعه جعفری خوانده می شود.

وی با اشاره به مبحث امامت و با بيان اين كه سنگ بنای ساختمان عقيدتی و كلامی شيعه امامت است، عنوان كرد: امام صادق(ع) همّ خود را مصروف تبيين مسأله امامت در ابعاد مختلف آن كرد. تشريح اوصاف ضروری امام، چگونگی تعيين امام، تبيين وظايف و رسالت های امام در جامعه و نقش و جايگاه وی پس از پيامبر(ص)، تأكيد بر شناخت خط صحيح امامت و برشمردن شواهد برای شناخت اين خط و توضيح اين مطلب كه امام كه امام علم خود را از كجا و چگونه به دست می آورد، از مواردی هستند كه امام صادق(ع)، علاوه بر ساير معارف اسلامی در حوزه عقايد از مباحث توحيد و اوصاف خداوند گرفته تا مباحث مربوط به نبوت و معاد، به بيان و تبيين آن‌ها پرداختند و به روشنی و با عمق لازم آن‌ها را مورد توجه قرار دادند.

اين محقق و پژوهشگر دينی با اشاره به يكی ديگر از موارد مورد توجه و تأكيد امام صادق(ع)، گفت: روايات فراوانی از امام صادق(ع) به توجه دادن و تأكيد بر ابعاد اخلاقی و رفتاری جامعه شيعه اختصاص دارد. اين روايات بيانگر اين هستند كه شيعه به عنوان يك شيعه چگونه بايد در جامعه عمل و رفتار كند؛ چه در قالب رفتار با شيعيان و چه در نسبت با ساير هم‌دينان و هم‌كيشان.

جاودان با اشاره به اين كه روايات منقول از امام صادق(ع) گستره وسيعی را شامل می‌شود، بيان كرد: در روايات منقول از ايشان به جنبه‌های گوناگون مباحث و مسائل مختلف فقهی، كلامی، اخلاقی پرداخته شده است و جز امام علی(ع) كه دارای جايگاهی بنيانگذارانه در مذهب تشيع هستند و خطبه‌ها و نامه‌ها و سيره ايشان، خود بيانگر بسياری از مسائل اسلامی و اعتقادی است، ساير ائمه(ع) فرصت و جايگاه امام صادق(ع) را در تبيين معارف اسلامی نداشتند و نقش منحصر به فرد ايشان از روايات منقول از ايشان آشكار است.

جاودان با اشاره به ظهور جريان‌های مختلف اسلامی در سده اول هجری، گفت: ظهور اين جريان‌ها شايد از يك سو به سياست برمی‌گشت و ممكن است ريشه در اراده‌های سياسی داشته اما مسائل آنان تا حوزه‌های علم و اعتقاد دامنه پيدا می‌كرد و به مسائل علمی و فكری منتهی می‌شد. برای مثال در ماجرای خوارج در صفين، حركت در ابتدا سياسی بود اما به بحث مطرح و معروف ايمان و كفر در صدر اسلام منجر شد.

عضو هيئت علمی دانشگاه اديان و مذاهب با بيان اين كه تشيع از اولين جريان‌هايی بود كه در عرصه اجتماعی اسلام قرن اول هجری، ظهور و بروز جدی پيدا كرد، اضافه كرد: البته تشيع جريان واحدی نبود بلكه جريان‌های مختلفی وجود داشتند كه در برخی از مسائل عمده اشتراكاتی داشتند و در مواردی نيز با هم بر سر اختلاف بودند. از سوی ديگر عثمانی‌ها، خوارج، مرجعه، اموی‌ها، قدری‌ها و ساير جريان‌های فكری و كلامی نيز در همين دوره ظهور يافته بودند.

وی قرن اول و تا حدی قرن دوم هجری را دوران شكل‌گيری اين جريان‌ها دانست و عنوان كرد: اما در قرن دوم هجری است كه اين جريان‌ها شناسنامه‌دار می‌شوند و هويت و تشخص پيدا می‌كنند. در حالی كه در ابتدا برخی از اين جريانات در قالب گروه‌ها و احزاب سياسی و برخی فرقه‌ها با مرزهای نامشخص به فعاليت مشغول بودند، اما به تدريج راه‌ها مشخص و مرزها و مرزبندی‌ها جدی می‌شوند و در اين مسير بعضی جريان‌ها در بعضی ديگر مندمج و ادغام می‌شوند و بعضی ديگر از جريان‌ها كاملاً از هم جدا می‌شوند.

جاودان با اشاره به جدا شدن جريان زيديه و اسماعيليه از اماميه اثنی عشريه، گفت: با وجود اعتقاد اسماعيليه به امامت امام صادق(ع)، شيعه اثنی عشری است كه ميراث‌دار اصلی معارف اسلامی و شيعی امام صادق(ع) و به واسطه چهره منحصر به فرد ايشان تشخص يافته و با استدلال‌ها و روش‌های و رويكردهای علمی خاص امام صادق(ع) از حيث علمی مسلح شده است.

وی با بيان اين كه در واقع امام صادق(ع) در جنبه‌های مختلف هويتی علمی به جامعه شيعی داد، افزود: بسياری از اختصاصات عقيدتی شيعه همچون مباحث تقيه، بداع، رجعت، مهدويت و غيبت امام زمان(عج) در روايات منسوب به امام صادق(ع) طرح شده و در واقع همين آموزه‌هاست است. به همين دليل شيعه وام‌دار و مرهون تلاش‌ها و كوشش‌های علمی و رهبری‌های معصومانه امام صادق(ع) در جنبه‌های علمی است كه از سويی هويتی شيعی به معارف اسلامی داده و از سوی ديگر به مكتب فكری شيعه تشخص داده‌اند.