روز قلم در سال 81 با پیشنهاد انجمن قلم ایران و تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی به ثبت می رسد و از آن سال به بعد یعنی روز چهاردهم تیر هر سال در تقویم رسمی به نام روز قلم نامگذاری شده است. ناگفته نماند جایگاه، منزلت، قداست و حرمت قلم در بین ما مسلمانان قداست داشته به طوریکه خدواند در آیهای به طور مستیم به این مسئله پرداخته است.
به گزارش خبرگزاری فارس از تبریز، "ن و القلم و ما یسطرون " قسم به قلم و آن چه بدان مینویسند. از این آیه قرآن کریم دریافت میشود، حرمت و قداست قلم در طول تاریخ گذشته و امروزه در باور و اندیشه ما مسلمانان جایگاه ویژهای دارد و برای خبرنگاران، روزنامهنگاران و اهل قلم افتخار بس گرانبها و بزرگی است، که خداوند متعال در عظمت و شأن قلم، سورهای به آن اختصاص داده و به قلم آنان سوگند یاد کرده است.
روزی برای ستایش اهل اقلم
در هر صورت روز قلم بهانه خوبی است تا اینکه در عصر ارتباطات امروز به جایگاه «قلم» و رسالت و وظیفه اهل قلم و در رأس آنها به رسالت سنگین اصحاب رسانه و اخلاق حرفهای اهل قلم در عصر پرآشوب فضای مجازی و فناوریهای ارتباطی بپردازیم.
بدون شک رسانهها و اهل قلمی که در این نوع رسانهها مشغول به فعالیت هستند، در حقیقت امانتدار مردم در دستیابی به اطلاعات هستند و باید این امانت را به خوبی ادا کنند. حق شهروندان در جامعه و در این میان در جامعه اسلامی بر رسانهها این است که از اخبار مفید، لازم و منطبق با مصالح جامعه برخوردار باشند.
بر این اساس، رسانه به عنوان واسطه بین مردم و واقعیتها و رویدادها باید آینه وفادار رخدادهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... باشد. از این رو قرآن کریم در آیه 58 سوره نساء بر اهمیت این موضوع تاکید میکند؛ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا ....، خداوند به شما دستور میدهد که امانتها را به اهل آن بازگردایند. از این رو در نظام اخلاقی اسلام مردم و جامعه مورد احترامند و هیچگاه و به هیچ قیمتی نباید آبرو و حیثیت مردم وجهالمصالحه قرار گیرد.
ناگفته نماند؛ در عصر ارتباطات دهکده جهانی مکلوهان، کسب اطلاعات موثق و قابل اطمینان در مورد وضعیت اقتصادی، سیاسى، اجتماعى و امنیتى جوامع بشری بسیار دشوار و در عین حال ضرورى و حیاتى بوده که در این میان رسانههای ارتباط جمعی با تولید و توزیع مطلوب اطلاعات، نقش حیاتی در بالا بردن آگاهیهای گوناگون و ضروری به عهده میگیرند و جامعه را در نیل به تعالی و ترقی همهجانبه یاری میکنند.
پا به پای اهل اقلم
بدون تردید، نسل کنونی جامعه از ابتدای حیاتش با رسانهها بزرگ میشود. رسانهها به عنوان یکی از نهادهای اجتماعی کارکردهای متفاوتی همچون انتقال ارزشها و میراث فرهنگی را برعهده دارند. دنیس مککوئیل در کتاب مقدمهای بر نظریه رسانههای جمعی، ارتباط جمعی را فرآیند جامعهگستر و رسانهها را میانجی روابط اجتماعی میداند.
در این میان، هم اکنون فرهنگسازی، آموزش، اطلاعرسانی و ایجاد مشارکت اجتماعی عمدهترین نقش رسانهها بیان شده است و افزون بر نقشهای یاد شده برقراری ارتباط پویا و زنده با پیامگیران، حفظ تنوع و تازگی در تولیدات فرهنگی، فکری، سیاسی، اجتماعی و عرضه اندیشههای نوین از مهمترین نقشها و کارکردهای وسایل ارتباط جمعی نوین است که در صورت عدم رعایت آنها، جامعه باید بهای گزافی را بپردازد.
به بیان روشنتر، رسانهها به عنوان رکن چهارم، رسالت مهم و سنگین اطلاعرسانی و آگاهیدهی را در جامعه بر عهده دارند. نقد و نظارت، اطلاعرسانی صادقانه، شفاف، طرح و تبادل آراء و افکار از جمله وظایف اهل قلم است.
پله پله با اهل قلم
به همین لحاظ روشن ساختن افکار عمومی و بالا بردن سطح معلومات و دانش مردم، پیشبرد اهداف قانون اساسی تلاش برای نفی مرزبندیهای کاذب و تفرقهانگیز، مبارزه با مظاهر فرهنگ استعماری (اسراف، تبذیر، لغو، تجملپرستی، اشاعه فحشا و ...)،ترویج، تبلیغ فرهنگ اصیل اسلامی، گسترش فضایل اخلاقی و حفظ و تحکیم سیاست نه شرقی ـ نه غربی از جمله رسالت رسانهها و به ویژه مطبوعات در کشورمان بیان شده است.
حال در این زمینه باید بررسی کنیم، من روزنامه نگار، شما خبرنگار، نویسنده، وبلاگنویس، اهل قلم و در کل اصحاب رسانه چقدر به انجام وظایف و رسالتی که بر دوشمان گذاشته شده است، صادق بودیم.
به این ترتیب، احترام به حیثیت شخصی و حریم خصوصی افراد، توجه به صحت منشاء و منبع خبر، دقت به زمان دقیق انتشار اخبار و گزارشها، خودداری از توهین، تهمت و افترا نسبت به اشخاص، احترام به اصول دینی و معتقدات مذهبی، آداب و سنن قومی و ملی، مبانی اخلاق حسنه و عفت عمومی، کوشش در راه حفظ صلح و آرامش بینالمللی و همزیستی مسالمتآمیز ملتها، حفظ اسرار حرفهای، پرهیز از هرگونه گرایش به تبعیض جنسیتی، نژادی، عقیدتی و قومی، احترام به استقلال و حاکمیت ملی، نظم و امنیت عمومی همچنین آسایش، سلامت و آرامش روانی جامعه و دفاع از منافع و مصالح همگانی و حراست نهادهای قانونی حکومت مردمی، حمایت خاص از حقوق زنان،کودکان و نوجوانان و جلب کمک به سالمندان و بیماران و نیازمندان، حفظ وحدت و یکپارچگی، خودداری از تضعیف نظام، تقویت فرهنگ عمومی و بصیرت مردم، پایبندی به قانون و توجه به خط قرمزها، انعکاس آرمانهای ملت، حرکت در مسیر انقلاب، گسترش تعالیم اسلامی و تبیین خدمات جمهوری اسلامی از جمله وظایف مهم اصحاب رسانهها محسوب میشوند.
به طور کلی میتوان گفت؛ احساس مسؤولیت اجتماعی، انتقاد صحیح و سازنده، دقت در انتخاب تیتر، پرهیز از نوشتههای اختلافانگیز و حفظ آرامش جامعه، پرهیز از شایعهپراکنی، رعایت تقوای الهی، معرفی اسلام واقعی، صداقت و واقعنمایی، خبر برای همه، رعایت عدالت، حرکت در مسیرخواست ملت، خدمت به مستضعفان، تربیت انسانهای متفکر و شجاع برای دفاع از آزادی و استقلال کشور، برچیدن مراکز فحشا، اطلاعرسانی صادقانه و شفاف، انتقاد اصلاحی، انصاف و سودمندی از دیگر ویژگیهای اخلاقی اصحاب رسانه است.
جای خالی آموزش و رعایت اخلاق حرفهای
بنابراین، رسانهها به عنوان یک دانشگاه و مدرسه سیّار، نقش بنگاه هدایتی مردم را بر عهده دارند. رسانهها مربی جامعه به شمار میروند و باید هدایتگر مردم باشند.کسی که قلم به دست میگیرد، باید تقوا، صداقت، عفاف و انصاف نسبت به دیگران را سرلوحه فعالیتهای خویش قرار دهد.
گاه بر اثر رعایت نکردن عواملی چون صداقت نداشتن در فرآیند انتشار خبر، تناقضگویی، مبالغه و اغراق در فرآیند انتشار خبر، تحریف خبر، سانسور خبر، موثق نبودن خبر، عینی و واقعی نبودن خبر، بیطرف نبودن در انتشار اخبار و جذابیت نداشتن در خبررسانی؛ مردم نمیتوانند به خبر رسانهها اعتماد کنند.
به سخن دیگر، در نوشتن و انتقادها باید عدالت را رعایت کرد. این همان دستور قرآن است. « فَبَشِّر عِبادِ الَّذِینَ یَستَمِعُونَ القَولَ فَیَتَّبِعُونَ اَحسَنَه». پس مژده به بندگان من، کسانی که سخنها را میشنوند و سپس نیکوترین آن را انتخاب میکنند.
باید در نظر داشت که انتقاد، مخالفت، بیان عقاید، باید به دور از هتک حرمتها، اهانتها، فحاشی و دشنام باشد. نقد و انتقادها نباید به دعوا، اختلاف و کشمکش منتهی شود. نقد منصفانه و نقدپذیری متواضعانه هر دو لازم است اما نقد و انتقادها باید در چارچوب اصول قانون اساسی، رهنمودهای امام (ره)، مقام معظم رهبری، انقلاب، اسلام و سیاستهای کلی نظام باشد که در قانون اساسی معین شده است.
در این باره، زیرسؤال بردن اصل مشروعیت نظام، فاش کردن اسرار کشور و انتشار اسناد و مسائل محرمانه، تهمت و افترا به اشخاص، بزرگنمایی مشکلات، ایجاد اختلاف بینقوا، انتشار اخبار دروغ، ناامید کردن مردم نسبت به آینده خود، ضدیت با شاخصهای اساسی جمهوری اسلامی، اشاعه فحشا، تهمتزدن، بدگویی کردن، افشاگریهای بیپایه و اساس نسبت به اشخاص، تخریب و هتک آبروی افراد، سرقت ادبی و انتساب اخبار و عقاید و تألیفات دیگران به خود، سخنپراکنی علیه دیگران، سیاهنمایی کردن، اهانت به مقامات و مسؤولان ارشد کشور، درشت کردن و برجسته کردن ضعفها و تحریف حقیقت به عنوان چالشی فرآروی اهل رسانه تلقی میشود.
اهل قلم؛ چشم و چراغ جامعه
این در حالی است که بارها در مطبوعات، خبرگزاریها، پایگاههای خبری، ... مشاهده میکنیم که برخی رسانهها، مطالب و موضوعاتی را انعکاس و پوشش میدهند که بعداً تکذیب میشوند. در هر حال انتظار میرود رسانهها با احساس مسؤولیت بیشتر، ضمن رعایت این خط قرمزها، فضای امید، نشاط، برادری و دوستی را در جامعه فراهم کنند.
بنابراین، نباید فراموش کرد که در عصر انفجار اطلاعات، دنیای ماشینی و بیثباتی که ما زندگی میکنیم، یک خبر نادرست، دروغ و شایعه میتواند اغتشاش و اختلافهای اجتماعی را برانگیزد یا تشدید کند. به ویژه خبرهای نادرست یا تحریف شدهای که دارای خصوصیت جنجالی و هیجانانگیز هستند، میتوانند آسیبها و خسارتهای زیادی را در عرصههای مختلف به کشور وارد آورند.
در نهایت اینکه، آینده حیات رسانهها به کلام صادقانه، نگاه منصفانه و نقد مشفقانه استوار بوده و لازمه تحقق این منظور، پایبندی به ارزشهای اخلاقی و میثاق حقوق حرفهای است.
* نگارنده: موسی کاظم زاده