با نگاهی به تاریخ اصیل و فرهنگ غنی "ایرانی اسلامی" کشورمان، به راحتی در می‌یابیم که فرهنگ‌های اصیلی در میام اقوام مختلف ای کشور وجود دارد که هنوز هم با گذشت چند هزار سال از عمر آنها، اصالت آنها باقی است. فرهنگ اصیل یکی از ویژگی‌های شاخص هر ایرانی است و هر کسی که پا در این کشور سراسر فرهنگ می‌گذارد در این خصوص لب به اعتراف می‌گشاید.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)منطقه آذربایجان‌شرقی، ایران از جمله کشورهایی است که از قدیم‌الایام دارای مراسم‌ها و جشن‌های متنوعی بوده است؛ از عید نوروز که جشن و شادمانی اولین روزهای سال است، گرفته تا چهارشنبه سوری که جشن پایانی مردم در روزهای آخر سال است.

یکی از مراسم‌هایی که توجه ایرانیان را هرساله به خود جلب می‌کند؛ مراسم چهارشنبه آخرسال است که این جشن، نویدی برای رسیدن نوروز و فصل بهار است.

در آخرین چهارشنبه سال مردم شادی خود را با دیگران قسمت می‌کردند

یک کارشناس تاریخ در این خصوص در گفت‌وگو با خبرنگار ایسنا، اظهار کرد: در گذشته برای استقبال از آخرین چهارشنبه سال، خیابان‌ها و کوچه‌ها را آذین می‌بستند، فرش پهن کرده و خانه‌ها را چراغانی می‌کردند و همچنین سوتی از جنس گل رس می‌ساختد و سوت می‌زدند و همچنین با ابزاری به نام "نغاره قوال" صدای خوشی می‌نواختند .

بهروز خاماچی ادامه داد: در شب آخرین چهارشنبه سال مردم  همگی بیرون آمده و آتش روشن می‌کردند و از روی آن ‌می‌پریدند و همچنین دعای گره‌گشا می‌خواندند .

وی افزود: در این روز پختن رشته پلو از رسم‌های پابرجایی است که هنوز هم عده‌ی زیادی از مردم به آن عمل می‌کنند، و همچنین یکی دیگر از خوردنی‌های مورد علاقه مردم در این روز "آجیل" است که این رسم از استان ما و از شهر تبریز سرچشمه می‌گیرد؛ چرا که استان ما در گذشته، تنها مرکز صادرات خشکبار بود .

وی در خصوص علت صادرات خشکبار از استان ما به خارج از کشور، عنوان کرد: استان آذربایجان‌شرقی در قدیم از نظر جغرافیای اقتصادی، تنها استان ایران بود که انواع و اقسام خشکبار و آجیل از آنجا به اروپا صادر می‌شد؛ چرا که هوای سرد اروپا باعث شده بود که چنین مواردی در آنجا رشد نکند و همچنین مردم اروپا نیز نمی‌دانستند که چگونه این نوع خشکبارها را آماده و تهیه نمایند .

وی گفت: خشکبار و آجیل در گذشته تنها در قسمت شمال غربی کشور یافت می‌شد و قسمت اصلی آجیل بقالی ها توسط شترهای باربر، به خارج از کشور صادر می‌شد و قسمت باقیمانده‌ی آن را نیز به بقالی‌های محل می‌دادند تا به مردم بفروشند و از این طریق بود که اجیل در ابتدا به رسم اخرین چهارشنبه‌ی تبریزی ها وارد و بعد از آن نیز در بقیه شهرهای کشور اشاعه یافت .

وی در خصوص نوع آجیل چهارشنبه آخرسال در استان آذربایجان‌شرقی، افزود: این آجیل شامل هفت نوع خشکبار بوده است که به "هفت رنگ" مشهور شده بود که "بادام، دیزماری(فخری)، کشمش، سبزه، انجیر خشک، باسلوق و همچنین خرمای خشک" را شامل می‌شد .

وی ادامه داد: در گذشته مغازه‌ای با عنوان مخصوص آجیل فروشی وجود نداشت اما مغازه‌داران خود را برای روز چهارشنبه آخرسال آماده کرده و مغازه خود را با اشیاء زیبا تزئین می‌کردند؛ و مردم نیز به بقالی‌ها برای این روز عزیز حساب خرید می‌دادند تا مغازه‌دار برایشان آماده کند .

وی افزود: در چهارشنبه آخر سال مردم از قدیم‌الایام به علت داشتن یمن خوش آن، جاروی تازه می‌خریدند و تمام لباس‌ها و وسایل کهنه را در آتش می‌سوزاندند و همچنین در گذشته پدر و مادر هنگامی که برای فرزندان خود چیزی تهیه می‌کردند به فکر دیگران نیز بودند و هدیه یا لباسی نیز برای نزدیکان یا افراد نیازمند آماده می‌کردند .

خاماچی بیان کرد: مردم با هم در چهارشنبه آخرسال بایکدیگر روبوسی کرده و تمام کینه‌ها را از دل بیرن می‌کردند و همزمان با نزدیک شدن به عید و سال جدید، قلب‌هایشان را نیز از کهنگی و کدورت می‌زدودند .

 وی اظهار کرد: چهارشنبه آخرسال یک روز با عظمت است که شادی را به خانه و دلهای مردم هدیه می‌کند و همه‌ی مردم باید به فکر باشند تا فقیر و غنی در کنارهم شادی کنند و کسانی هم که از نظر مالی در شرایط مناسبی قرار دارند باید به فکر فقرا بوده و همانگونه که دل فرزند و خانواده‌ی خود را شاد می‌کنند به فکر نیازمندان نیز باشند؛ چرا که رسم "گشاده دستی و بخشش" از گذشته در بین مردم ما وجود دارد .

وی بیان کرد: هنوز هم که سالیان زیادی است از برگزاری این جشن می‌گذرد، شادی و رسم‌های این روز فراموش نشده است و مردم نیز هرساله با شوق بیشتری این روز را جشن می‌گیرند؛ مخصوصا در آذربایجان‌شرقی که خواستگاه رسم و رسومات است و مراسم‌ها در این منطقه بسیار پر شورتر از مناطق دیگر کشورمان برگزار می‌شود .

این کارشناس تاریخ، ادامه داد: در آخرین چهارشنبه سال مردم شادی خود را با دیگران قسمت کرده و بخشی از شیرینی، خوراکی و پلوی چهارشنبه خود را به شبگرد کوچه، میراب، خدمتکار مدرسه، مامور ثابت محله و همچنین با نزدیکان و همسایگان خود تقسیم می‌کردند .

وی گفت: در چهارشنبه‌ی آخرسال، در گذشته، میوه مورد استفاده قرار نمی‌گرفت؛ چرا که به علت نبود سردخانه در این مناطق میوه خیلی کم پیدا می‌شد و به همین علت میوه موجود در رسم چهارشنبه سوری مربوط به امروز است و در گذشته وجود نداشت؛ ولی در گذشته از آن چیزی که در دسترس بود، بهترین بهره‌ی ممکن را می‌بردند .

وی ادامه داد: رسم آتش روشن کردن در چهارشنبه سوری از زرتشتیان برجای مانده است؛ چرا که قبل از ورود دین اسلام به کشورمان، دین مردم ایران زردشتی بوده و آتش نیز در دین زردشتی مقدس بود و بعد از ورود دین مقدس اسلام به ایران نیز این مراسم پابرجا مانده است .

خاماچی افزود: در گذشته حاکم شهرها نیز در آخرین چهارشنبه سال دستور می‌دادند تا مردم تمام ابزار و وسایل کهنه خود را بسوزانند و خانه و لباسشان را نو کنند و همچنین در این روز مردم از روی آتش می‌پریدند و دعا و شعر می‌خوانند چرا که آتش در دین زردشتی نماد تقدس بود و همچنین آتش نیز بهترین نعمت خداست که انسان توسط آن بسیاری از مشکلات خود را حل کرده است .

وی با اشاره به اینکه تکنولوژی بهترین دارایی بشر است، افزود؛ با وجود امکانات و پیشرفتی که جامعه شاهد آنها هستیم، امروزه زندگی بسیار آسان‌تر از گذشته شده و فواید زیادی را برای بشر به ارمغان آورده است؛ اما باید در استفاده از این تکنولوژی برای دیگران مزاحمت ایجاد نکرده و باید متناسب با جامعه خودمان و بر اساس دین اسلام و فرهنگ اصیل ایرانی مراسم خود را انجام دهیم جرا که این دو در کنار هم ایده‌آل‌ترین فرهنگ در دنیا خواهد بود .

وی ادامه داد: همانطور که مشاهده می‌شود فرهنگ ایرانی اسلامی به حدی اصیل و ارزشمند است که دیگر کشورها مثل تاجیکستان، افغانستان، آذربایجان و.. نیز در بسیاری از موارد و آیین‌ها از  فرهنگ غنی کشور ما تاثیر پذیرفته‌اند .

این تاریخ شناس با اشاره به اینکه ایجاد صدا و نور افشانی از گذشته جزء رسم‌های چهارشنبه‌سوری بود، عنوان کرد: در گذشته به جای ترقه و مواد آتش زا، با خاک نرم گلوله درست کرده و درون آن را از گوگرد و زرنیخ پر می‌کردند و به یک سیم می‌بستد که میخ داشت، و هنگامی که به زمین پرت می‌شد در اثر برخورد میخ با قسمت گوگرد خاک، کمی حالت انفجاری خفیفی انجام می‌شد که موجبات شادی مردم را فراهم می‌آورد .

 وی افزود: ایجاد صدا و آتش روشن کردن از رسم های دیرین است که سبب شادی مردم شده و نوید سالی نو را می‌دهد، اما امروزه همه شاهدیم که برخی افراد با چه نوع موادهای منفجره و بمب‌های دستی موجب آسیب خود و دیگران شده و همچنین آسایش دیگران را نیز سلب می ‎کنند و تاریخ ارزشمند و رسم‌های این روز عزیز را که ریشه در فرهنگ اصیل ما دارد، با انجام چنین کارهای ناهنجاری، از ذهن‌ها پاک می‌کنند .

وی ادامه داد: این افراد چنان قداست و یمن خوش این روز را با اقدامات خشونت‌آمیز نابود می‌کنند که حتی مردم نیز نمی‌توانند در این روز به خیابان‌ها برای تماشای آتش و شادی بیایند؛ و همچنین این روز که با عنوان شادی در طی چندین سال شناخته شده است را به سمت مزاحمت و ایجاد آزار برای مردم سوق می‌دهند .

خاماچی، اظهار کرد: فرهنگ ما انفجار و ترقه‌بازی نیست و به جای ایجاد آسیب و مزاحمت برای دیگران، می‌توان با روشن کردن یک آتش ساده و شادی کردن، در حفظ این فرهنگ ارزشمند قدم برداشت، و همچنین رسانه و تمامی نهادها و روحانیون، همه وظیفه داریم در این خصوص فرهنگ‌سازی کرده و مردم را از انجام کارهایی که با "فرهنگ ایرانی-اسلامی" منافات دارد بازداریم.

گفتنی است؛ فرهنگ و رسومات ما جایگاه ارزشمندی را در دنیا برای خود باز کرده‌ است؛ و چه بسا افرادی که با انجام کارهای غلط و بیهوده که تنها پشیمانی و رنجش را در پی دارد، در تلاش برای نابودی نام و آوازه ‎ی این فرهنگ پر از صلح و انسان دوستی هستند .

بر اساس این گزارش؛ درمی‌یابیم که باید در این خصوص فرهنگ‌سازی و تلاش زیادی به عمل آید تا این رسم‌های زیبا به صورت اصیل به آیندگانمان برسد چرا که تنها با یک جستجوی ساده در اینترنت برای نام "چهارشنبه سوری" به موارد زیادی از سوختگی‌ها و آتش‌سوزی‌ها بر می‌خوریم که در بیشتر مواقع به صورت ناخواسته رخ داده است .

پس لازم است که در این خصوص به جوانان و خانواده‌ها آگاهی ‎های لازم آموزش داده شود؛ چرا که یک لحظه غفلت ممکن است، عواقب بسیار خطرناک و جبران‌ناپذیری در پی داشته باشد .

ترقه‌ها و مواد آتش‌زاد حتی از داشتن ایمنی اولیه نیز محروم هستند

معاون عملیاتی سازمان آتش‌نشانی و ایمنی شهرداری تبریز، در خصوص مواد آتش‌زایی که در این روز مورد استفاده قرار می‌گیرد، عنوان کرد: ترقه و مواد آتش‌زایی که در این روز و بخصوص توسط کودکان و نوجوانان مورد استفاده قرار می‌گیرد در بیشتر مواقع چینی بوده و حتی از داشتن ایمنی اولیه نیز محروم می‌باشند.

وی ادامه داد: تنها 200 الی 250 گرم مواد منفجره باعث تخریب ساختمان 70 متری شده و تا شعاع 100 متر نیز سبب تخریب و خرد کردن شیشه های اطراف را به‌همراه دارد؛ پس اگر چنین موادی در اطراف انسان منفجر بشود، چه بسا آسیب‌های جبران‌ناپذیری که قریبان انسان را خواهد گرفت.

وی در خصوص حوادث قبل از مراسم چهارشنبه‌سوری، گفت: در سال‌های اخیر فرهنگ و سواد مردم در این خصوص به شکل قابل تحسینی افزایش است؛ چرا که نسبت به سال‌های قبل‌تر حادثه و آتش‌سوزی یا مورد خاصی در خصوص مواد آتش‌زای چهارشنبه‌سوری اعلام نشده است.

ستاری افزود: زمانی که نیترات و کلرات آرسینیک موجود در ترقه‌ها و بمب‌های دستی هنگام انفجار با اکسیژن و دی اکسید کربن ترکیب می‌شوند احتمال اینکه برای افرادی که در حوالی آنجا هستند مشکل تنفسی و آسیب های چشمی ایجاد کند، بسیار زیاد است.

وی با اشاره به اینکه فلسفه‌ی اصلی این‌گونه مراسم‌ها شاد کردن روحیه مردم است، اظهار کرد: هیچ کس راضی نمی‌شود که شادی مردم را تلخ کرده و اتفاق ناگواری برای کسی بیفتد؛ اما عده در این روز نادانسته و از روی هیجان، دست به کارهایی می‌زنند که عاقبتی جز ندامت در پی ندارد.

وی ادامه داد: افرادی که دست به تهیه یا مصرف مواد منفجره در جشن چهارشنبه آخرسال می‌زنند، باید همواره به این نکته توجه کنند که حادثه خبر نمی‌کند و در بسیاری از موارد نیز آسیب‌های ناشی از سوختگی جبران ناپذیر است.

معاون عملیاتی سازمان آتش‌نشانی شهرداری تبریز، اظهار کرد: در این روز که از جشن‌های بزرگ ایرانیان است مردم می‌توانند با روشن کردن آتشی با حجم کم و محدود شادی را به دلهای‌شان هدیه کرده و از بروز خطرات و آسیب‌های جبران ناپذیر این روز که متاسفانه هر ساله شاهد آن هستیم، جلوگیری کنیم؛ و همچنین در نحوه‌ی برگزاری این مراسم نیز باید دقت بسیاری کرد؛ چرا که ما امروز برای کودکانمان الگویی موثر هستیم.

وی در خصوص اقدامات سازمان آتش ‎نشانی تبریز برای جشن آخرین چهارشنبه سال، عنوان کرد: تعداد 20 ایستگاه آتش‌نشانی در مراسم چهارشنبه سوری، در 20 نقطه از شهر در حالت آماده باش خواهند بود و همچنین ‌تعداد 200 پرسنل عملیاتی سازمان آتشنشانی نیز به صورت گشتی در حالت آماده باش گشت خواهند زد، و فرماندهان ارشد این اداره نیز در این مراسم حضور خواهند داشت.

وی در توصیه‌ای به مردم اعلام کرد: عدم استفاده از ترقه و مواد آتش‌زا در این روز بهترین راه مقابله با حوادث ناگوار است؛ و همچنین مردم نیز باید از مکان‌هایی که احتمال خطر وجود دارد دوری کرده و تا آنجایی که می‌توانند در این روز از روی آتش نپرند و اگر هم دست به چنین کاری می‌زنند از لباس گشاد که احتمال احتراق دارد استفاده نکنند.

ستاری خطاب به کسانی که در این روز آتش روشن می‌کنند، گفت: بهتر است این افراد به همراه خود مواد خاموش کننده آتش داشته باشند تا اگر حجم آتش زیاد شد و یا اینکه در پایان مراسم، بتوانند این آتش را خاموش کرده و از پیشروی و گسترش آن جلوگیری نمایند.

جای یادآوری است که مراسم چهارشنبه آخرسال از قدیم الایام جنبه شادی بخشی دارد و دیدگاه مردم به این روز به عنوان روزی برای شادمانی سالم است، اما آنگونه که هر ساله مشاهده می‌شود؛ عده‌ای با انجام کارهای غلط و صرفا هیجانی، موجب آسیب‌هایی می‌شوند که تا سالیان سال هم معالجه و درمان نمی‌شود.

نابینایی، قطع عضو، سوختگی های شدید بدنی که علاوه بر آزار فرد مسبب آزار روحی خانواده ی وی نیز می‌شود، و همچنین پریشانی های روحی که تا مدت ها بعد از این مراسم نیز در ذهن کودکان نقش می‌بنند، همه و همه جزو مواردی هستند که به کرات در طی دهه‌های اخیر، چاشنی تلخ این روز باستانی شده و به جای شادمانی، تلخی و پشیمانی را به دل‌های مردم هدیه داده است.

تنها یک جستجوی ساده در اینترنت لازم است تا عمق فاجعه و اقدامات نادرستی که در این روز سبب یک عمر پشیمانی می‌شود، نمایان شود، پس چه بسیار تلاشی که لازم است در این حوزه چه در رسانه‌ها و چه در خانواده‌ها انجام شود.

مردم مراقب سوختگی‌ها باشند

رئیس مرکز مدیریت حوادث و فوریت‌های پزشکی آذربایجان‌شرقی نیز در این خصوص گفت: چهارشنبه آخر سال نزدیک می‌شود و به طبع آن امکان بروز حوادث ناشی از سوختگی و انفجار مواد محترقه نیز وجود دارد.

روزبه رجایی غفوری اظهار کرد: سوختگی‌های چهارشنبه آخر سال منوط به سن و جنسیت خاصی نیست و در سنین مابین 15 الی 30 سال بیشتر است.

وی گفت: سوختگی‌ها به سه درجه تقسیم می‌شود، در سوختگی درجه یک محل سوختگی حالت سرخی بخود می‌گیرد و دردناک است، و بهترین اقدام پیش بیمارستانی، سرد کردن محل با آب است تا هم درد محل سوختگی کاهش پیدا کند و سوختگی تبدیل به درجه بالاتر نشود.

وی ادامه داد: سوختگی درجه 2 که در این سوختگی محل آسیب دیده جدا از سرخ شدن پوست، تاول نیز می‌زند و بهترین اقدام برای این سوختگی نیز سرد کردن محل با آب سرد است و ازمالیدن مواد و کرم بایستی خودداری شود. در سوختگی درجه 3 که در آن پوست و گوشت محل دچار سوختگی و آسیب می‌شود و باید ضمن سرد کردن محل، حتما به مرکزدرمانی مراجعه شود و مراقب بود که بیمار دچار افت فشار خون نشود.

رجایی اظهار کرد: رویه اشتباهی که در بین مردم مرسوم است استفاده از پمادها است که برروی محل سوختگی می‌زنند و در زمان درمان در مراکز درمانی چون مجبور به تمیز کردن محل از این پمادها هستند، آسیب بیشتری وارد می‌شود، پس بهترین روش در این موارد سرد کردن محل سوختگی با آب و مراجعه به مرکز درمانی است.

وی یادآور شد: در حوادث چهارشنبه آخر سال به‌دنبال انفجار مواد محترقه، سوای سوختگی، آسیب به چشم نیز وارد می‌شود و در این آسیب‌ها حتما باید هر دو چشم، چه چشم صدمه دیده و چه چشم سالم توسط پارچه یا لیوان کاغذی بدون فشار بسته شود، چون حرکت چشم سالم منجر به حرکت عضلات چشم دیگر و افزایش صدمه می‌شود.

رئیس مرکز مدیریت حوادث و فوریت‌های پزشکی آذربایجان‌شرقی تاکید کرد: در این ایام هرچقدر کودکان، بیماران قلبی و مغزی و بانوان باردار در این‌گونه مکان‌ها حضور نداشته باشند، در معرض خطرات و صدمات این حوادث قرار نمی‌گیرند.

سد راه مردم شدن، ایجاد آلودگی صوتی و رعب و وحشت در میان مردم جرم است

فرمانده نیروی انتظامی آذربایجان‌شرقی نیز با بیان اینکه ما مخالف شادی معقول و منطقی مردم در چهارشنبه آخر سال نیستیم، گفت: سد راه مردم شدن، بستن جاده‌ها، ایجاد آلودگی صوتی و ایجاد رعب و وحشت در میان مردم جرم تلقی شده و جزو خطوط قرمز به شمار می رود و همچنین تا پایان تعطیلات عید نوروز متخلفان چهارشنبه سوری بازداشت خواهند شد.

سردار محسن حسن‌خانی با اشاره به اینکه بیش از دو میلیون مواد محترقه در استان کشف و ضبط شده است، تاکید کرد: به تازگی دو کارگاه سازنده مواد محترقه را که با برند مواد خارجی حتی به استان‌های اطراف نیز مواد محترقه می‌فروختند، کشف  و ضبط شد.

وی افزود: کسانی که نگهدارنده مواد محترقه هستند و مغازه‌هایی که مواد محترقه در آن ها کشف شود، بدون معطلی پلمپ می‌شود؛ چرا که ما همه ساله شاهد حوادث ناگواری در چهارشنبه آخر سال هستیم که امید است با برخورد های جدی عوامل نیروی انتظامی این آسیب‌ها به حداقل برسند.

فرمانده نیروی انتظامی استان بر ضرورت محله و خانواده محوری در جشن‌های چهارشنبه سوری تاکید کرده و گفت: از خانواده ها می‌خواهیم که این جشن‌ها را در جمع خود و در محلات انجام دهند تا از آسیب‌های جبران‌ناپذیری که ممکن است دامان فرزندانشان را بگیرند جلوگیری کنند.

بر اساس این گزارش؛ ما به عنوان کسانی که سنت چهارشنبه سوری را به ارث برده‌ایم، علاوه بر اینکه باید از حوادث تلخ جلوگیری کنیم، باید در حفظ اصالت و فلسفه‌ی این رسم دیرین نیز تلاش کنیم؛ چرا که هرگونه تخطی از آن، سبب لطمه خوردن به این فرهنگ اصیل خواهد شد، و باید تلاش کنیم تا آخرین چهارشنبه سالمان تبدیل به آخرین روز شادی ما نشود.

گزارش از: مهری هاشم‌زاده