اهمیت این بیماری زمانی بیشتر نمایان می‌شود که بدانیم کنترل نامناسب قند خون می‌تواند سلامت قلب، کلیه‌ها، چشم‌ها و اعصاب را با خطر مواجه کند.
دیابت را نمی‌توان صرفاً با مصرف دارو یا محدود کردن مواد غذایی شیرین تعریف کرد، این بیماری با بخش‌های مختلف زندگی روزمره گره خورده است. نوع تغذیه، میزان تحرک، وضعیت وزن، کیفیت مراقبت‌های پزشکی و حتی آگاهی فرد از وضعیت جسمانی خود، در پیشگیری و کنترل آن نقش دارند. در این میان، دیابت نوع ۲ که با عوامل ژنتیکی و محیطی ارتباط دارد، می‌تواند با اصلاح برخی عادت‌های زندگی و پیگیری منظم وضعیت سلامت، تا حد زیادی قابل پیشگیری یا به تأخیر انداختن باشد.
هفته ملی دیابت فرصتی است تا فراتر از آمارها و توصیه‌های تکراری، به واقعیتی مهم توجه کنیم، بسیاری از آسیب‌های ناشی از این بیماری زمانی اتفاق می‌افتند که فرصت تشخیص و کنترل به‌موقع از دست رفته است. شناخت عوامل خطر، انجام غربالگری در افراد در معرض خطر و دسترسی به مراقبت‌های مستمر، می‌تواند از تبدیل یک اختلال قابل‌کنترل به مشکلی جدی و پرهزینه جلوگیری کند. مقابله با دیابت از تصمیم‌های کوچک اما مهمی آغاز می‌شود که هر فرد برای مراقبت از سلامت امروز و آینده خود می‌گیرد.
سن ابتلا به دیابت نوع یک در کودکان، به زیر یک سال رسیده است
یک فوق تخصص بیماری‌های غدد درون‌ریز و متابولیسم کودکان در گفت‌وگو با ایسنا با بیان اینکه در دو دهه‌ی اخیر، بروز هر دو نوع دیابت افزایش یافته به گونه‌ای که قبلاً در کودکان یک یا دو ساله دیده نمی‌شد، اما اکنون حتی در کمتر از یک سالگی نیز مشاهده می‌شود، خاطرنشان کرد: بروز بیماری افزایش یافته و سن ابتلا کاهش یافته است.
سیامک شیوا با اشاره به افزایش چشمگیر موارد ابتلا به دیابت نوع یک در کودکان گفت: دیابت به طور کلی به دو نوع یک و دو تقسیم می‌شود. نوع دو در بزرگسالان شایع‌تر است، اما نوع یک معمولاً در کودکان دیده می‌شود. در دیابت نوع یک، سلول‌هایی که انسولین تولید می‌کنند از بین می‌روند، قند خون افزایش یافته و علائم بیماری بروز می‌کند. در این حالت، کودک آب فراوان نوشیده و ادرار او زیاد می‌شود که از علائم اصلی افزایش قند خون است.
وی افزود: چون علت بیماری از بین رفتن سلول‌های انسولین‌ساز است، درمان آن نیز تزریق انسولین است تا انسولین از دست‌رفته جایگزین شود. برخلاف دیابت نوع دو که درمان آن با قرص، رژیم غذایی و فعالیت بدنی انجام می‌شود، در دیابت نوع یک این روش‌ها کاربردی ندارند.
شیوا با تأکید بر اینکه فعلاً تنها درمان مؤثر در سراسر جهان برای دیابت نوع یک انسولین تزریقی است، گفت: درمان باید به گونه‌ای انجام شود که کودک از نظر رشد قدی و وزنی متناسب با سن خود پیشرفت کند و دچار افت قند خون نشود، چراکه افت قند خون می‌تواند به مغز آسیب بزند. به همین دلیل درمان دیابت در کودکان نسبت به بزرگسالان دشوارتر است.
وی با بیان اینکه دیابت نوع یک و دو هر دو در جهان در حال افزایش‌اند، اظهار کرد: نوع دو بسیار بیشتر دیده می‌شود که علت آن ترکیب عوامل ژنتیکی و محیطی است.
این فوق تخصص گفت: علت ابتلا به دیابت نوع یک در کودکان، ترکیب ژنتیک و عوامل محیطی است. کودک باید از نظر ژنی مستعد باشد تا عوامل محیطی نیز با آن ترکیب شوند و سلول‌های انسولین تخریب شده و بیماری بروز کند.
شیوا افزود: در فصل سرما، عوامل محیطی مانند عفونت‌ها و ویروس‌ها افزایش می‌یابد. در صورت عدم تشخیص و درمان به‌موقع، کودک ممکن است دچار کتواسیدوز دیابتی شود؛ در این وضعیت، نفس‌های او تندتر شده، اسید خون افزایش یافته، حال عمومی بد می‌شود و در نهایت ممکن است کودک به کما برود و در بخش ICU بستری شود.
وی تصریح کرد: روش قطعی برای پیشگیری از دیابت نوع یک وجود ندارد. برخی والدین فرزندان خود را برای انجام آزمایش‌های مکرر می‌برند تا زودتر تشخیص دهند، در حالی که این کار درست نیست. دیابت نوع یک به‌قدری با علائم آشکار بروز می‌کند که ظرف دو تا سه هفته قابل شناسایی است، برخلاف دیابت بزرگسالان که ممکن است مدت‌ها با قند بالا اما بدون علامت زندگی کرد.
او با بیان اینکه والدین نمی‌توانند از ابتلا پیشگیری کنند، زیرا عوامل محیطی مانند ویروس‌ها اجتناب‌ناپذیرند، گفت: کودکان در مهدکودک، مدرسه یا حتی از والدین خود این ویروس‌ها را دریافت می‌کنند که ممکن است محرک آغاز بیماری باشد.
شیوا اظهار کرد: در دیابت نوع یک، تغذیه و سبک زندگی نقشی در بروز بیماری ندارد. اما در صورت مشاهده‌ی دیابت نوع دو در کودکان، معمولاً این کودکان پرخور، کم‌تحرک و دارای اضافه وزن هستند.
وی با اشاره به نقش ژنتیک گفت: تأثیر ژنتیک از پدر یا مادر منتقل می‌شود، اما در دوران بارداری قابل تشخیص نیست. دیابت یک بیماری تک‌ژنی نیست بلکه ژن‌های متعددی در آن نقش دارند. برخی ژن‌ها فرد را مستعد ابتلا می‌کنند و برخی دیگر خاصیت محافظتی دارند. برآیند این ژن‌ها مشخص می‌کند که کدام عامل غالب شود. اگر ژن‌های مستعدکننده فعال‌تر باشند، در اثر عوامل محیطی بیماری بروز می‌کند و اگر فرد فاقد این ژن‌ها باشد، صرفاً با عوامل محیطی دچار دیابت نخواهد شد.
وی گفت: تحقیقات متعددی در زمینه‌ی پیوند سلولی و سلول‌های بنیادی انجام شده تا شاید بتوان از طریق پیوند، درمان دائمی ایجاد کرد، اما هنوز هیچ روش موفقی که فرد را مادام‌العمر بی‌نیاز از انسولین کند، به دست نیامده است. در استان ما نیز امکانات لازم برای انجام پیوند سلولی وجود ندارد، زیرا سلول‌های تزریق‌شده پس از ورود به بدن از بین می‌روند.
شیوا ادامه داد: در ابتدای تشخیص، تمامی کودکان مبتلا بستری می‌شوند تا هم قند خون آنها کنترل شود و هم والدین آموزش‌های لازم را ببینند. اگر والدین بیماری را بپذیرند و همکاری کنند، کودک می‌تواند بدون عوارض جدی زندگی کند. اما در صورت امتناع از تزریق انسولین، کودک بدحال شده و ممکن است به کما برود. در برخی موارد دیده شده که کودکان به دلیل عدم تزریق انسولین چنان ضعیف می‌شوند که حتی توان نشستن یا ایستادن ندارند.
این فوق تخصص غدد تأکید کرد: برخی والدین تصور می‌کنند در کشورهای دیگر درمان قطعی برای دیابت وجود دارد، اما در ایران نیست؛ در حالی‌که چنین نیست. در تمام جهان تنها راه درمان، تزریق انسولین است و تفاوت صرفاً در نحوه‌ی تزریق (پمپ، سرنگ یا ابزارهای دیگر) است.
وی با بیان اینکه اگر کنترل قند خون با انسولین به‌خوبی انجام شود، عوارض طولانی‌مدت بروز نخواهد کرد، گفت: والدین نباید در تغذیه‌ی کودک سخت‌گیری کنند، زیرا محدودیت غذایی رشد او را مختل می‌کند.کودک باید بر اساس برنامه‌ی منظم انسولین، رژیم غذایی مناسب و کنترل مستمر قند خون زندگی کند تا از رشد طبیعی برخوردار شود. پذیرش بیماری و همکاری خانواده، کلید اصلی زندگی سالم کودک دیابتی است.
نیمی از مبتلایان به دیابت از بیماری خود بی‌خبرند
یک فوق تخصص غدد، رشد و متابولیسم نیز در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به شیوع گسترده دیابت در جامعه اظهار کرد: حدود ۵۰ درصد افراد مبتلا به دیابت از بیماری خود آگاهی ندارند و به همین دلیل، غربالگری و اطلاع‌رسانی نقش بسیار مهمی در تشخیص زودهنگام و پیشگیری از عوارض این بیماری ایفا می‌کند.
سویل غفارزاده با اشاره به عوامل خطر ابتلا به دیابت گفت: افزایش سن، سابقه خانوادگی در بستگان درجه اول، فشار خون بالا، بیماری‌های قلبی ـ عروقی و چربی خون بالا از مهم‌ترین عوامل خطر شناخته‌شده برای ابتلا به این بیماری هستند.
وی به دو عامل خطر بسیار مهم که امروزه تقریباً تمامی جوامع با آن مواجه هستند اشاره کرد و افزود: سبک زندگی ناسالم و کم‌تحرکی از اصلی‌ترین عوامل زمینه‌ساز دیابت به شمار می‌روند. مصرف غذاهای فرآوری‌شده، آماده و پرکالری موجب افزایش دریافت انرژی اضافی می‌شود، در حالی که با اصلاح شیوه زندگی می‌توان این عوامل خطر را کاهش داد و از پیشرفت به سمت دیابت جلوگیری کرد.
پرنوشی و پرادراری از نشانه‌های افزایش قند خون
وی خاطرنشان کرد: در افرادی که قند خون آنها به بیش از ۲۵۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر می‌رسد، علائمی مانند پرنوشی، پرادراری، کاهش وزن، تکرر ادرار، تاری دید، افزایش اشتها و بی‌حالی ظاهر می‌شود.
چه افرادی باید غربالگری دیابت انجام دهند؟
وی در پاسخ به این پرسش گفت: افراد بالای ۴۵ سال که سبک زندگی سالمی دارند و فاقد عوامل خطر هستند، باید هر سه سال یک‌بار آزمایش قند خون انجام دهند.
وی ادامه داد: افرادی که اضافه وزن دارند و شاخص توده بدنی (BMI) آنها بالاتر از ۲۵ است، در صورت داشتن حداقل یکی از عوامل خطر، در هر سنی باید نسبت به انجام غربالگری اقدام کنند.
غفارزاده تأکید کرد: زنانی که در دوران بارداری به دیابت بارداری مبتلا شده‌اند، باید از سنین پایین‌تر غربالگری را جدی بگیرند. در صورتی که در نتایج غربالگری اختلالی مشاهده شود، لازم است به صورت سالانه از نظر قند خون مورد ارزیابی قرار گیرند.
این فوق تخصص غدد با اشاره به وضعیت پیش‌دیابت تصریح کرد: برخی افراد در غربالگری‌ها در گروه پیش‌دیابت قرار می‌گیرند، به این معنا که نه در دسته افراد سالم هستند و نه مبتلا به دیابت. خوشبختانه این وضعیت با اصلاح عوامل خطر و تغییر سبک زندگی قابل کنترل و حتی قابل بازگشت است.
وی افزود: رعایت رژیم غذایی مناسب، انجام فعالیت بدنی منظم و مراجعه هر شش ماه یک‌بار به پزشک از جمله توصیه‌های ضروری برای پیشگیری از پیشرفت به سمت دیابت است.
وی گفت: فرد باید از تحرک و فعالیت بدنی کافی برخوردار باشد. بر اساس تعاریف علمی، برای افراد مبتلا به دیابت یا پیش‌دیابت، حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت ورزشی در هفته توصیه می‌شود. این فعالیت می‌تواند شامل پیاده‌روی تند، دویدن آرام، دوچرخه‌سواری یا هر نوع ورزشی باشد که موجب افزایش ضربان قلب و درگیر شدن متابولیسم بدن شود.
وی درباره محدودیت‌های تغذیه‌ای افراد پیش‌دیابتی نیز اظهار کرد: مصرف قندهای ساده که به صورت کالری وارد بدن می‌شوند، از جمله نوشابه‌ها، نوشیدنی‌های شیرین، شیرینی‌جات و مواد مشابه باید حذف شود و به جای آن از سبزیجات، میوه‌ها و غلات کامل در رژیم غذایی استفاده شود.
غفارزاده ادامه داد: افراد مبتلا به دیابت باید اصول خودمراقبتی را از طریق پزشک معالج و منابع آموزشی معتبر فرا بگیرند و در رژیم غذایی خود از میوه‌ها، سبزیجات، غلات سبوس‌دار، چربی‌های غیراشباع و ماهی استفاده کنند؛ زیرا مکمل خاصی برای درمان دیابت وجود ندارد.
نان و برنج را از سفره بیماران دیابتی حذف نکنید
وی با تأکید بر اینکه مواد غذایی مانند نان و برنج جزء ارکان اصلی هرم غذایی هستند و حذف نمی‌شوند، گفت: هر بیمار دیابتی باید هر سه تا شش ماه یک‌بار به پزشک مراجعه کند، زیرا عوارض دیابت نیز همانند خود بیماری، اغلب بدون علامت و خاموش هستند. در سطح جهان نیز هر پنج ثانیه یک نفر بر اثر عوارض این بیماری جان خود را از دست می‌دهد.
مراقبت از پا، راهی برای پیشگیری از زخم و قطع عضو
وی با بیان اینکه مراقبت از پا یکی از مهم‌ترین اقدامات در بیماران دیابتی است، اظهار کرد: هرگونه تغییر در ناخن‌ها، فضای بین انگشتان، ایجاد تاول یا ضخیم شدن پوست می‌تواند نشانه‌ای از پیش‌زخم باشد و فرد باید در اسرع وقت به پزشک مراجعه کند.
وی افزود: استفاده از کفش مناسب و رعایت بهداشت پا می‌تواند تا ۸۰ درصد از بروز زخم پای دیابتی پیشگیری کند.
آیا پس از ایجاد زخم پا درمان مؤثری وجود دارد؟
وی در پاسخ به این پرسش گفت: برای پایی که به مرحله قطعی و پیشرفته آسیب رسیده باشد، هیچ درمان معجزه‌آسایی وجود ندارد. در حال حاضر، شایع‌ترین علل قطع عضو در جهان، تروما و دیابت هستند.
این فوق تخصص غدد یادآور شد: حتی در صورت نداشتن علائم، معاینه سالانه چشم ضروری است، زیرا دیابت شایع‌ترین علت نابینایی و نیاز به دیالیز در بسیاری از کشورها محسوب می‌شود.
وی با اشاره به تفاوت دیابت نوع یک و نوع دو گفت: بیماران مبتلا به دیابت نوع یک به دلیل از دست رفتن سلول‌های بتا وابسته به انسولین هستند. در مقابل، دیابت نوع دو معمولاً با دارودرمانی و اصلاح سبک زندگی کنترل می‌شود، هرچند ممکن است با گذشت زمان برخی بیماران به انسولین نیاز پیدا کنند.
وی تأکید کرد: بیماران دیابتی نباید به اخبار و اطلاعات فاقد پشتوانه علمی که توسط افراد غیرمتخصص در فضای مجازی منتشر می‌شود توجه کنند. در حال حاضر هیچ روش معجزه‌آسایی برای درمان دیابت وجود ندارد و بهترین راهکار، پیشگیری و کنترل صحیح بیماری است.
وی افزود: بیماران مبتلا به دیابت نوع یک معمولاً روزانه حداقل به چهار نوبت تزریق انسولین نیاز دارند و در بیماران نوع دو نیز نوع درمان بر اساس شرایط بالینی و میزان قند خون توسط پزشک تعیین می‌شود.
وی ادامه داد: انسولین‌های قدیمی به صورت ویال و تزریق با سرنگ استفاده می‌شدند، اما امروزه انسولین‌های قلمی به دلیل برخورداری از سوزن‌های ظریف‌تر، استفاده آسان‌تری دارند. همچنین انواع کوتاه‌اثر و طولانی‌اثر انسولین نیز در بازار موجود است.
وی گفت: رعایت رژیم غذایی مناسب و انجام فعالیت بدنی از ارکان اصلی درمان دیابت هستند. چه بیمار تحت درمان با انسولین باشد و چه از داروهای خوراکی استفاده کند، رعایت رژیم غذایی می‌تواند میزان نیاز به انسولین و دارو را کاهش دهد.
آیا افراد دیابتی باید مصرف قند را به‌طور کامل کنار بگذارند؟
وی اظهار کرد: بهتر است چای با توت خشک یا مقدار کمی کشمش مصرف شود و به جای شیرینی‌جات از قند طبیعی موجود در میوه‌ها استفاده شود. همچنین حذف شکر و قند ساده از برنامه غذایی روزانه توصیه می‌شود.
وی با اشاره به دیابت بارداری گفت: زنانی که پیش از بارداری سالم بوده‌اند اما در سه‌ماهه دوم یا سوم بارداری دچار افزایش قند خون می‌شوند، به دیابت بارداری مبتلا شده‌اند. خوشبختانه در حدود ۸۰ درصد موارد، این وضعیت با رعایت رژیم غذایی قابل کنترل است.
وی افزود: زنانی که پیش از بارداری مبتلا به دیابت هستند، تا زمانی که قند خون آنها طبق نظر متخصص به سطح مطلوب نرسد، بارداری پرخطری خواهند داشت و احتمال بروز ناهنجاری‌های مادرزادی و مشکلات سیستم‌های مختلف در جنین افزایش می‌یابد.
وی توصیه کرد: زنان مبتلا به دیابت نوع یک یا نوع دو که قصد بارداری دارند، بهتر است چند ماه پیش از اقدام به بارداری تحت نظر پزشک قرار گیرند تا قند خون آنها به سطح مناسب برسد و شرایط برای یک بارداری ایمن فراهم شود.
وی خاطرنشان کرد: زنانی که در دوران بارداری به دیابت مبتلا می‌شوند، در معرض خطر زایمان نوزاد درشت‌جثه و عوارضی مانند دررفتگی شانه نوزاد قرار دارند. در صورتی که رژیم غذایی و فعالیت بدنی برای کنترل قند خون کافی نباشد، استفاده از انسولین یا سایر روش‌های درمانی ضرورت پیدا خواهد کرد.