دربارهی استاد شهریار، حرفِ گفتنی زیاد است... دربارهی شاعری شهریار دو حرف میشود زد؛ یک حرف این است که شهریار یکی از بزرگترین شعرای معاصر ما است، هم در شعر فارسی و هم در شعر ترکی.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: به اطرافیانش گفته بود اگر امام جمعه او باشد، نماز جمعه واجب میشود! و ادامه داده بود: «همه زیباییها و شرایط کمال در ایشان مجتمع است و نماز ایشان، جشنوارهای از شیواییهاست. امام جمعهای که صدایی با این گرمی و بمی و گیرایی دارد، فصاحت و بلاغتی چندین، جزالت و سلاست بیانی چندان، لهجه و رعایت قواعد تجویدی در قرائت خطبه عربی هم مزید بر اینها، و شگفتتر اینکه نماز را به آوازی دلاویز در مقامات میخوانند. این میشود مجموعه زیباییها و مجمعه گلها. نماز با این شرایط میشود احلی من العسل.» این کلام رندانه محمدحسین بهجت تبریزی (شهریار) مربوط به زمانی است که رهبر شهید به امامت جمعه تهران منسوب شده بود.
میراث ماندگار شهریار در دو زبان
سید محمدحسین بهجت تبریزی، مشهور به «شهریار» (۱۲۸۵–۱۳۶۷ ه.ش)، از برجستهترین غزلسرایان عصر معاصر ایران بهشمار میرود. وی با تسلط بینظیر بر دو زبان فارسی و ترکی آذربایجانی، توانست در هر دو بستر، آثاری ماندگار خلق کند که هم در ابعاد عاشقانه و هم در عرصههای آیینی و ملی-مذهبی، جایگاه ویژهای یافت. او در ۱۱ دی ۱۲۸۵ در شهر تبریز متولد شد. تجربیات دوران کودکی وی در بستری از ناآرامیهای دوران مشروطه، تأثیر عمیقی بر مضمونپردازی منظومههای ترکی او داشت. وی با وجود گذراندن تحصیلات مقدماتی و ورود به رشته پزشکی در تهران، در نهایت مسیر زندگی خود را بر مدار ادب و شعر استوار ساخت. شهریار در ۲۷ شهریور ۱۳۶۷ درگذشت و پیکر او در مقبرهالشعرای تبریز به خاک سپرده شد.
آثار شهریار بازتابدهنده تنوع درونمایههای انسانی و معنوی است. در بخش آثار فارسی، غزلهای او همچون «علی ای همای رحمت» (در مدح حضرت علی ع) و «خانننه»، از جمله محبوبترین اشعار در محافل مذهبی و ادبی محسوب میشوند. در سوی دیگر، منظومههای «حیدر بابایه سلام» و «سهندیه» از شاهکارهای بیبدیل ادبیات ترکی آذربایجانی هستند که با بهرهگیری از نوستالژی و هویت منطقهای، شکوه زبانی وی را به نمایش میگذارند.
جایگاه شهریار از دیدگاه رهبر شهید
رهبر شهید انقلاب، آیتالله خامنهای، همواره بر جایگاه والای هنری و فضیلت اخلاقی شهریار تأکید ورزیدهاند. ایشان شهریار را نه تنها یک شاعر، بلکه شخصیتی حکیم و ممتزج با معنویت دانستهاند. در این راستا، ایشان در تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۷۱، در دیدار با اعضای کنگره بزرگداشت استاد شهریار، اظهارات ارزشمندی را بیان کردند:
«دربارهی استاد شهریار، حرفِ گفتنی زیاد است؛ یک مقوله، مقولهی شاعری او است. دربارهی شاعری شهریار دو حرف میشود زد؛ یک حرف این است که شهریار یکی از بزرگترین شعرای معاصر ما است، هم در شعر فارسی و هم در شعر ترکی. البتّه شعر فارسی او خیلی بیشتر از شعر ترکی است و به نظر میرسد که اوّلین شعرهای او و معروفترین شعرهای او هم به زبان فارسی است. البتّه شعر «حیدربابایه سلام» را بایستی استثنا کرد، چون «حیدربابایه سلام» یک داستان جداگانهای دارد که آن را در بخش دوّم راجع به شاعری شهریار بایستی عرض بکنیم؛ لکن اگر «حیدربابایه سلام» را کنار بگذاریم، در مجموع، شعر فارسی شهریار اوج بیشتری دارد از شعر ترکیاش.
خصوصیّت عمدهای که در شعر فارسی شهریار وجود دارد ــ این را برای برادران ترک عرض میکنم؛ اگرچه ترکهای فارسیدان مثل آقای تجلیل و مانند ایشان، خودشان خوب میدانند که قضیّه چیست ــ این است که شعر به معنای حقیقی کلمه است و معنای حقیقی شعر است؛ یعنی فقط نظم کلمات نیست، [بلکه] لُبّ احساس و خیال است. و گاهی این زبان اوج میگیرد؛ یعنی ما غزلهایی در شعر فارسی شهریار داریم که در ردیف غزلهای درجهی یک فارسی است؛ البتّه اینها زیاد نیست، امّا هست. گاهی هم البتّه زبان تنزّل میکند؛ ما توقّعی غیر از این هم نداریم از یک شاعری که در یک منطقهی غیر فارسی متولّد شده. ولی آنچه از شهریار در شعر فارسی میبینیم، او را در ردیف یکی از بزرگترین شعرای زمان ما قرار میدهد.
مطلب دوّمی که در مورد شاعری شهریار باید گفت، یک چیز بالاتر از این است؛ و آن، این است که میشود گفت شهریار یکی از بزرگترین شعرای همهی دورانهای تاریخ ایران است و این به لحاظ «حیدربابایه سلام» است. «حیدربابایه سلام» یک شعر استثنائی است و همهی خصوصیّات شعری مثبت شهریار در این هست؛ یعنی آن روانی، صفا، ذوق، سخن شیرین، این چیزها که مربوط به شعر است، همه در این «حیدربابایه سلام» جمع شده. لکن علاوهی بر اینها یک چیز دیگر هم در «حیدربابایه سلام» هست و آن، این است که در یک شعر معمولی که تصویری است از سابقهی ذهنی خود شاعر، مطالبِ بسیارِ حکمتآمیز هست؛ یعنی با این حساب میتوان شهریار را یک حکیم به حساب آورد. پایهی شعر «حیدربابایه سلام» خیلی به نظر ما بالا است؛ فکر میکنیم که یک آمیزهی بسیار هنرمندانهای است از شعر و حکمت و زبان زیبا و قدرت فوقالعادهی تصویر.»
پیوند عاطفی و دیدار تاریخی
ارتباط میان رهبر انقلاب و شهریار، فراتر از یک رابطه ساده میان یک سیاستمدار و یک هنرمند، پیوندی عمیق و انسانی بود. این آشنایی از نوجوانی و با شنیدن اشعار مدحی شهریار آغاز شد. یکی از ماندگارترین لحظات این رابطه، دیدار سال ۱۳۶۶ در تبریز است؛ دیداری که با استقبال گرم و آغوش باز رهبر انقلاب همراه بود. در این دیدار، واکنش عاطفی شهریار به دست مجروح ایشان و اشعار وی در آن شب، نشان از پیوند عمیق میان وفاداری به وطن و باورهای مذهبی داشت.
تا آخرین لحظات حیات، شهریار با احترام و پیوند عاطفی با رهبری و ملت، به خلق آثار خود ادامه داد. پس از درگذشت وی، مراسم تودیع با شکوه فراوانی برگزار شد و هیئتهای عالیرتبه به تبریز اعزام شدند تا یاد این شاعر بزرگ را گرامی بدارند.
در پی در گذشت شاعر گرانقدر مرحوم آقای سید محمدحسین بهجت تبریزی متخلص به شهریار، رهبر شهید انقلاب پیام تسلیتی صادر کرده بودند که متن آن به شرح زیر است:
«بسماللهالرّحمنالرّحیم
یک هفته پیش، شهریار شعر و ادب ایران درگذشت و بلبل داستانسرای غزل فارسی، خاموشی گزید. بیش از نیم قرن، شهریار، ذهن و دل دوستداران ادبیات و هنر را با شعر خود و با صفا و خلوصی که از آن چلچراغ رنگارنگ میتراوید، نورباران میکرد و با زبانی که اگر نه زبان مادری او، اما زبان دل و روح و احساس او بود به دلهای شیدا، شور و حال میبخشید و بزرگترین گنجینه غزل و قطعه و مثنوی معاصر را که تنیده و بافتهئی از ابریشم خیال و ذوق و زبان و فکر او بود، میآفرید و میاندوخت، و آنگاه که این ترک پارسیگوی زبان به شعر آذری میگشود، آن همه را به دو چندان و همراه با استادی بینظیر خود، در معرض تماشای هنرمندان و هنرشناسان میگذاشت.
در ده سال آخر عمر، این مرد بزرگ و این شاعر کهن، با دلی جوان و لبالب از شوق و احساس و با درک وظیفه بزرگ شاعر دوران انقلاب، همهی سرمایهی عظیم ذوق و هنر خود را در خدمت هدف و راهی گذاشت که کشور او و مردم او برگزیده و برای آن تن به فداکاری داده بودند. او انقلاب را و جهاد و شهادت را در شعر روان و روشن خود سرود و برترین مضمون دوران عمر با برکت خود را در بخش پایانی شعر خویش گنجانید. او پیام انقلاب اسلامی را با دلی بنوشید که از کودکی به پیام قرآن گوش سپرده و در دهههای آخر عمر، در اسرار و معارف آن به غور و تدبیر پرداخته بود.
او عاشق قرآن بود و قرآن مجسّم و زنده را در انقلاب اسلامی و نظام اسلامی مشاهده میکرد، از آنرو خود را در خدمت انقلاب خواست و گذاشت و به مردمی که جان در گرو آن نهاده بودند پاسخ مثبت داد. درخشانترین هنر شهریار آن است که وظیفهی تاریخی خود را شناخت و با همهی وجود و به کمال خلوص به آن عمل کرد. اکنون این شاعر جاودانه و این انسان مخلص و باصفا و این چهرهی بارز ادب معاصر فارسی و آذری از میان ما رخت برکشیده مردم ما را داغدار ساخته است. تجلیل شایستهی مردم از او تجلیل از هنر آمیخته به ایمان و اخلاص است و این برای هر هنرمند مردمی پاداشی بزرگ است و پاداش خدا بسی بزرگتر و پایدارتر است. اینجانب این ضایعه را به عموم ملت ایران مخصوصاً به هم میهنان آذربایجانی و تبریزی و بالاخص به خانواده و دوستان و یاران آن فقید تسلیت میگویم و رحمت و غفران الهی را برای وی مسألت میکنم.
سید علی خامنهای
رئیس جمهوری اسلامی ایران»
شهریار امروز نه تنها در کتابهای ادبی، بلکه در حافظه جمعی ملت ایران به عنوان نمادی از هنر، حکمت و پیوند با اصالتهای مذهبی شناخته میشود.