نیمه شعبان، ولادت حضرت مهدی(عج) و فرصتی برای بازخوانی ایمان و تهذیب نفس است؛ شبی که در آن با دعا، زیارت و تقرب به اهل بیت(ع)، انسان میتواند دریچهای به فیوضات الهی بگشاید و معنا و جهت زندگی خود را بیابد.
نیمه شعبان، به عنوان یکی از مهمترین اعیاد در تقویم شیعیان، جایگاهی ویژه دارد و با ولادت مبارک حضرت حجت، امام زمان(عج)، این روز برای مؤمنان فرصتی ارزشمند برای تجدید ایمان، عبادت و توسل به اهل بیت(ع) فراهم میآورد. در ایران، مردم با شور و شوق خاصی این روز را گرامی میدارند و آیینهای مختلفی را به مناسبت آن برگزار میکنند، اما اهمیت واقعی این شب فراتر از جشن و سرور است و ریشه در آموزهها و روایات اهل بیت(ع) دارد.
براساس منابع روایی، شب و روز نیمه شعبان یکی از بهترین زمانها برای دعا، استغفار، روزه، زیارت قبور مطهر اهل بیت(ع) و آمادگی معنوی برای ماه مبارک رمضان است. این شب به عنوان فرصتی برای باز شدن درهای آسمان، نزول ملائکه و بخشش گناهان معرفی شده و بر بهرهمندی از فیوضات آن تأکید فراوان شده است. اهمیت زیارت امام حسین(ع) نیز در این شب، در کنار ولادت حضرت مهدی(عج)، جایگاه این روز را برای شیعیان دوچندان کرده و نشان میدهد که ارتباط با اهل بیت(ع) و توجه به تعالیم آنان، شرط اصلی بهرهمندی از برکات معنوی نیمه شعبان است.
در ادامه، گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین سیداحمد رضوی، استاد سطوح عالی حوزههای علمیه، براساس روایات و سیره اهل بیت(ع)، اهمیت ماه شعبان و بهویژه شب نیمه شعبان را به تفصیل بررسی کرده و به جوانب مختلف عبادت، دعا، زیارت و تعظیم این شب میپردازد که در ادامه با هم میخوانیم:
ایکنا ـ برای آغاز گفتوگو بفرمایید در منظومه روایی و فکری تشیع، ماه شعبان و بهخصوص نیمه شعبان چه جایگاهی دارد و روایات اهل بیت(ع) چه تصویری از کارکردهای معنوی و اجتماعی این مناسبت ارائه میدهند؟
براساس روایات، ماه شعبان بعد از ماه مبارک رمضان یکی از بافضیلتترین ماههاست. در میان سه ماه مهم رجب، شعبان و رمضان، هر یک جایگاه ویژهای دارند و خداوند این ماهها را به امت پیامبر(ص) عطا کرده است، آنچنان که امام صادق(ع) فرمودند: «اعطیت هذه الامه ثلاثه اشهر لم یؤتها احد من الامم: رجب، شعبان و رمضان»؛ به این معنا که این سه ماه به امت پیامبر(ص) داده شده است و هیچ امتی پیش از این از چنین نعمتی بهرهمند نبوده است. (وسائل الشیعه، جلد ۸، صفحه ۲۴)
پس از ماه مبارک رمضان، شعبان در میان این سه ماه از اهمیت ویژهای برخوردار است. در روایات آمده که بهترین کار در این ماه، روزه گرفتن به قصد تعظیم و آماده شدن برای ماه رمضان است. همچنین از امام عسکری(ع) نقل شده که آل پیامبر(ص) در مقام ارزش و فضیلت مانند ماه شعبان هستند و در میان آنان، علی بن ابیطالب(ع) جایگاهی همانند افضل ایام ماه شعبان دارد؛ یعنی شب و روز نیمه شعبان. دیگر مؤمنین آل پیامبر نیز جایگاهشان مانند ماه رجب است.
اهمیت ماه شعبان بیش از همه در شب و روز نیمه آن نمایان میشود. درباره این شب و روز، روایات متعددی وجود دارد که متأسفانه در بسیاری موارد مغفول مانده و توجه کافی به آن نمیشود. در یکی از روایات آمده است که برترین شب پس از شبهای قدر، شب نیمه شعبان است. امام صادق(ع) فرمودند: «با فضیلتترین شب بعد از شب قدر، شب نیمه شعبان است»؛ در این شب، خداوند بر بندگانش نعمتها و رحمتهای ویژهای ارزانی میدارد و توصیه شده است که انسانها نهایت تلاش خود را برای نزدیک شدن به خداوند و بهرهمندی از این برکات انجام دهند.
ماه شعبان فرصتی است برای تهذیب نفس، تقویت اراده و آماده شدن برای پذیرش الطاف الهی در ماه رمضان. روزه، دعا، تلاوت قرآن و انجام اعمال نیکو در این ماه، به انسان کمک میکند تا روح و جان خود را برای درک معنویات رمضان آماده سازد و از برکات شب و روز نیمه شعبان نهایت بهره را ببرد.
ایکنا ـ فارغ از بستر اسلامی، آیا نیمه شعبان از حیث مفاهیمی چون موعودباوری، نجاتبخشی و امید آخرالزمانی، در میان دیگر ادیان و سنتهای معنوی نیز قابل ردیابی و مقایسه است؟
در روایات آمده است که امیرالمؤمنین(ع) فرمودند این شب، حتی در میان اهل کتاب نیز محترم بوده است. شیخ مفید این روایت را نقل کرده است. براساس این روایت، هم مسلمانان و هم اهل کتاب آن زمان، این شب را تعظیم میکردند. البته امروزه در میان اهل کتاب چنین تعظیمی مشاهده نمیشود و شاید یکی از دلایل آن این باشد که در آن زمان اهل کتاب نیز از تقویم قمری استفاده میکردند، در حالی که امروزه چنین استفادهای ندارند.
البته برای بررسی دقیقتر این موضوع نیاز به تحقیق و بررسی بیشتر است، اما میتوان گفت که این یکی از دلایل محتمل است. دلیل دیگری که ممکن است مطرح شود، همزمانی این شب با عید «پسح» است؛ عیدی که به مناسبت آزادی قوم بنی اسرائیل از مصر برگزار میشود و اهمیت خاصی در میان آنان دارد.
ایکنا ـ برخی از علما و روایات، نیمه شعبان را با شبهای قدر مقایسه کرده و بر اهمیت احیای آن تأکید دارند. از منظر شما، این مقایسه چه آموزههای اعتقادی، معنوی و تربیتی را آشکار میکند؟
براساس روایات، شب نیمه شعبان از شبهای بسیار بافضیلت است که در آن درهای آسمان گشوده میشود و ملائکه الهی نازل میشوند و گناهان بندگان آمرزیده میگردد. امام باقر(ع) فرمودند این شب یکی از شبهای بخشش و نزول ویژه ملائکه الهی است و از ویژگیهای برجسته آن استجابت دعا و برآورده شدن حاجات مؤمنان است. همچنین در روایت آمده است که کسی که از خیرات و برکات نیمه شعبان محروم بماند، از محرومترین افراد خواهد بود. این روایت در «بحارالانوار» جلد ۹۸، صفحه ۱۱۳ و همچنین در کتابهای دیگر از جمله «اقبال» آمده است.
در روایات دیگری نیز تأکید شده که شب نیمه شعبان به ما اهل بیت(ع) تعلق دارد. امام باقر(ع) فرمودند: خداوند این شب را برای ما اهل بیت قرار داده است، همانطور که شب قدر را برای پیامبر مکرم(ص) اختصاص داده است. نکته مهم دیگر، بحث عرضه اعمال بر حضرات معصومین(ع) در شبهای قدر است؛ امام صادق(ع) براساس روایت کتاب «بصائر» فرمودند: اعمال بندگان هر پنجشنبه بر ایشان عرضه میشود، اما در شب نیمه شعبان، این اعمال علاوه بر اهل بیت(ع)، بر پیامبر(ص) نیز عرضه میگردد.
اما آیا شب نیمه شعبان، شب قدر است؟ در این زمینه سه روایت وجود دارد که همگی مرسل هستند و تنها یک مورد از شیخ صدوق نقل شده که سند آن به دلیل وجود محمد بن سنان و محمد بن حمران ضعیف است. حتی برخی علما که این روایات را نقل کردهاند، مفهوم آن را مبنی بر اینکه در شب نیمه شعبان مقدرات انسان نوشته میشود، نپذیرفتهاند.
شیخ صدوق تأکید کرده است که براساس معارف اهل بیت(ع)، شب تقدیر، همان شب قدر است و نه شب نیمه شعبان. روایات متواتری شب قدر و تعیین سرنوشت انسانها را در آن شب ثابت کردهاند، بنابراین تصور اینکه شب نیمه شعبان شب تقدیر است، اشتباه است و ریشه آن در منابع عامه است. عامه شب قدر و نزول ملائکه در ماه رمضان را قبول نداشتند؛ زیرا اگر میپذیرفتند، باید توضیح میدادند که این ملائکه بر چه کسی نازل میشوند و چون توجیهی نداشتند، آن را رد کردند.
در موارد متعدد، وقتی در مورد تقدیر امور در شب نیمه شعبان سؤال شد، اهل بیت(ع) با صراحت فرمودند که تقدیر امور در این شب صورت نمیگیرد. برای نمونه، روایت اسحاق بن عمار نقل میکند که برخی نزد امام صادق(ع) آمدند و پرسیدند آیا روزیها در شب نیمه شعبان تقدیر میشود؟ امام فرمودند: «به خدا اینطور نیست و تقدیر روزیها جز در شبهای قدر (۱۹، ۲۱ و ۲۳ ماه رمضان) انجام نمیشود».
ایکنا ـ با توجه به روایات اهل بیت(ع)، نیمه شعبان چه جایگاهی در سیر معنوی و اعتقادی شیعیان دارد و اهل بیت(ع) چگونه این مناسبت را به مؤمنان معرفی و توصیه کردهاند؟
علاوه بر توضیحات پیشین، ویژگی مهم دیگری که ماه شعبان را با اهل بیت(ع) مرتبط میکند، ولادت حضرت مهدی(عج) در این شب است. این ولادت، بر عظمت شب نیمه شعبان میافزاید و بر ما شیعیان لازم است که در تعظیم و گرامیداشت این شب اهتمام داشته باشیم، وقت و هزینه کنیم و به هر نحوی که میتوانیم، آن را محترم بداریم و از برکات معنوی آن بهرهمند شویم.
مرحوم شهید در روایت نقل کرده است—که در «امالی شیخ طوسی» و همچنین در «بحارالانوار»، جلد ۵۱ آمده است—که امام صادق(ع) فرمودند:«در شب نیمه شعبان که حضرت حجت(عج) به دنیا آمدهاند، خداوند به برکت ولادت ایشان هر فرزندی را که به دنیا بیاید، به نور ایمان منور میکند، حتی اگر در سرزمین شرک و کفر متولد شده باشد.» با این حال، به احتمال زیاد مراد از این روایت، شب نیمه شعبانی است که حضرت حجت(عج) واقعاً به دنیا آمدهاند و نه هر نیمه شعبان در هر سال.
ویژگی دیگر ارتباط شب نیمه شعبان با اهل بیت(ع) این است که، براساس روایات، این شب شب آمرزش گناهان، بازشدن درهای بهشت، استجابت دعا و رسیدن به خیرات و برکات الهی است. در بسیاری از روایات تأکید شده که بهرهمندی کامل از این فیوضات بدون توسل و ارتباط با اهل بیت(ع) ممکن نیست. بنابراین بر ما لازم است که در شب نیمه شعبان، به ویژه نسبت به حضرت مهدی(عج) ارادت و عشق بورزیم و با توسل به ایشان، از برکات و رحمتهای این شب بهرهمند شویم.
ایکنا ـ در برخی روایات، زیارت قبور اهل بیت(ع) در ماه شعبان مورد توصیه قرار گرفته است. دلیل و فلسفه این توصیه چیست و چه آموزههایی برای مؤمنان به همراه دارد؟
یکی از جهات دیگر ارتباط اهل بیت(ع) با شب نیمه شعبان، اهمیت ویژه زیارت امام حسین(ع) است. مرحوم شیخ در «مصباح المتهجد» و مشهدی در «المزار» (ص ۴۰۳) و دیگر منابع از روایات استفاده کردهاند که برترین اعمال در شب نیمه شعبان، زیارت امام حسین(ع) است. متأسفانه در زمان حال، اهتمام ویژهای که روایات بر آن تأکید کردهاند، کمتر مشاهده میشود.
براساس تحقیق، پس از زیارت عاشورا، زیارت نیمه شعبان بافضیلتترین زیارت محسوب میشود. این امر در زمان اهل بیت(ع) نیز سیره شیعیان بود. کلینی در جلد چهارم، ص ۳۸۹ نقل میکند که امام صادق(ع) فرمودند: «هنگامی که نیمه شعبان فرا میرسد، منادی از عالم بالا ندا میدهد: ای زائران امام حسین(ع) بازگردید، شما مورد مغفرت واقع شدید و ثواب شما بر عهده خداوند و رسول مکرم اسلام است.»
این بیان نشان میدهد که حتی رسول خدا(ص) نیز به زائران امام حسین(ع) توجه ویژه داشتهاند. اهمیت زیارت امام حسین(ع) در نیمه شعبان در روایات امام سجاد(ع)، امام باقر(ع)، امام صادق(ع)، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) نیز مورد تأکید قرار گرفته است که نشاندهنده اهتمام بسیار اهل بیت(ع) به این عمل است.
احمد بن محمد بن ابی نصر نیز نقل کرده که از امام رضا(ع) پرسیدند: «آقا، امام حسین(ع) را در چه ماههایی زیارت کنیم؟» ایشان فرمودند: «در نیمه ماه رجب و نیمه شعبان.» بنابراین شیعیان همواره در این ماهها برای زیارت امام حسین(ع) ترغیب شدهاند. همچنین براساس روایت «مصباح الزائر» از امام صادق(ع)، کسی که امام حسین(ع) را در نیمه شعبان زیارت کند، خداوند هزار حج برای او مینویسد.
سیره اصحاب ائمه(ع) نیز نشان میدهد که توجه ویژهای به زیارت عاشورا و زیارت نیمه شعبان وجود داشته است. برای زیارت نیمه شعبان شواهد و روایات متعدد داریم، اما برای زیارت عاشورا تنها یک روایت وجود دارد که برخی در صحت و وثاقت آن تردید کردهاند.
در یکی از روایات نقل شده که در روز عاشورا عدهای نزد امام صادق(ع) آمدند و حضرت فرمودند: «اینان زوار خداوند هستند.» روایت دیگری در کتاب «مقاتل الطالبیین» آمده است که متوکل، خلیفه ناصبی و دشمن سرسخت شیعه و امام حسین(ع)، ۱۷ بار قبر مطهر امام حسین(ع) را تخریب کرده است. پیش از او نیز هارون الرشید اقدام به تخریب قبر کرده بود.
یکی از نقلها به این شرح است که متوکل با زنی که مغنیات برای او میفرستاد مرتبط بود و وقتی به خلافت رسید، دنبال آن زن رفت تا بساط عیش و نوش خود را فراهم کند، اما او در دسترس نبود. بعد از مدتی آن زن خود را به متوکل رساند. متوکل پرسید: «کجا بودی؟» زن پاسخ داد: «به حج رفته بودم.» متوکل گفت: «ماه شعبان که حج نمیروند!» و زن توضیح داد: «ما به زیارت قبر امام حسین(ع) رفته بودیم.»
این روایت نشان میدهد که حتی در دوره سخت و پرخطر متوکل ناصبی، شیعیان پایبند به زیارت امام حسین(ع) بودهاند. نکته مهم دیگر آن است که شیعیان از فضائل و ثواب زیارت امام حسین(ع) آگاه بودند؛ زیرا همان زن بیان کرد که زیارت قبر امام حسین(ع) را مانند حج میدانسته و با فضیلت آن آشنا بوده است.
این نمونه تاریخی به خوبی اهمیت زیارت امام حسین(ع) و ارادت شیعیان حتی در شرایط سخت را نشان میدهد و تأکیدی است بر جایگاه ویژه زیارت در شب نیمه شعبان و دیگر مناسبتهای شیعی.
نکته جالب و مهم این روایت این است که حتی یک زن مغنیه که به ظاهر مؤمنه و متقی نبوده، به زیارت امام حسین(ع) میرفته است. این امر نشان میدهد که ارادت به امام حسین(ع) حتی در دل گناهکاران نیز وجود دارد. در دوره معاصر نیز شاهد افرادی مانند برخی زنان و مردان، حتی کسانی که اهل برخی گناهان بودند یا تقید شرعی چندانی نداشتند، هستیم که با عشق و ارادت به زیارت امام حسین(ع) میروند، در مجلس امام زانو میزنند و به کربلا مشرف میشوند. این خود نشانگر عظمت و جایگاه والای امام حسین(ع) است که انشاءالله خداوند دست ما و همه گنهکاران را نیز هدایت فرماید.
در روایت «کامل الزیارات» از امام صادق(ع) نقل شده است که راوی میگوید: خدمت حضرت بودم و در مورد عظمت زیارت امام حسین(ع) صحبت شد. حضرت فرمودند: «به من رسیده است که عدهای از مردم کوفه و غیر کوفه و برخی زنان، در مثل نیمه شعبان، مقید هستند به زیارت کربلا بروند؛ شیعیانی که میروند، برخی روضه میخوانند، ندبه میکنند، قرآن و دعا میخوانند.» راوی میگوید: آنچه به گوش شما رسیده است، من خودم دیدهام.
حضرت فرمودند: «خدا را شکر میکنیم که مردم گروهی به سمت ما میآیند، و دشمنان ما کسانی هستند که به اینها طعنه میزنند. طعنهزنندگان و مسخرهکنندگان زیارت دشمن اهل بیت(ع) هستند، اما کسانی که طعم شیرین زیارت را چشیدهاند، دست از آن برنخواهند داشت».
این روایت تأکیدی روشن است بر جایگاه و اهمیت زیارت امام حسین(ع) در شب نیمه شعبان و دیگر مناسبتها و نشان میدهد که ارادت به امام حسین(ع) برای شیعیان، فراتر از زمان و شرایط بوده و همواره مورد اهتمام اهل بیت(ع) قرار داشته است.