یک استاد درس خارج حوزه علمیه با تأکید بر اینکه سیره تربیتی حضرت زهرا(س) ترکیبی از آموزه‌های امضایی و تأسیسی است، گفت: اسلام با جابه‌جایی اولویت‌های تربیتی، معرفی تعینات جدید، ارزش‌بخشی و الهی کردن رفتارها و ارائه ابزارهای نوین تربیتی، نظامی فراتر از دریافت‌های عقل جمعی ارائه کرده است.
به گزارش ایکنا، آیت‌الله ابوالقاسم علیدوست؛ استاد درس خارج حوزه علمیه، شامگاه ۱۹ آبان‌ماه در مراسم عزاداری مؤسسه فهم قم با بیان اینکه آیا پیامبر و ائمه(ع) و به‌طور خاص حضرت زهرا(س)، سیره تربیتی تأسیسی(فراتر از عقل جمعی) داشتند یا امضایی داشتند، گفت: در این زمینه سه رویکرد وجود دارد؛ رویکرد اول این است که سیره تربیتی معصومین(ع) همان چیزی بوده است که عقل به آن رسیده و عقلای جهان درک می‌کنند؛ مثلاً وقتی در قرآن آمده است که با عدالت رفتار کنید» وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا یا «عهدها را وفا کنید»يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ، این‌ها مواردی است که عقل هم درک می‌کند و اهل بیت(ع) نیز بر آن‌ها تأکید کرده‌اند بنابراین ماهیت این مسائل تعبدی یا تأسیسی نبوده است.
وی افزود: رویکرد دوم، نقطه مقابل است؛ یعنی معتقدند خداوند و معصومین(ع) در مقام تربیت، مؤسس بوده‌اند و رویکردی تعبدی داشته‌اند. البته این گروه منکر گزاره‌های عقلی نیستند، اما معتقدند بنیان کار بر «تأسیس» است. به همین دلیل برخی از اهل تبلیغ و حتی اساتید برجسته، هر روایتی را بدون قرار دادن در یک نظام جامع، به عنوان یک نکته تربیتی و سیره معصوم نقل می‌کنند. این نگاه که به آن «تعبدانگاری» می‌گوییم، حتی در جزئیات مانند رنگ لباس و خوراک نیز جاری است.
علیدوست بیان کرد: نظر من این است که نه نظر اول باشد و نه دوم. نباید دچار افراط در تعبدانگاری یا تفریط در عقل‌انگاری شویم. اینکه سیره معصومین را صرفاً عقلانی ببینیم و نصوص را بر این اساس تفسیر کنیم، یا برعکس، هر چیزی را تعبدی بدانیم بدون آن‌که در نظامی بررسی کنیم، هر دو رویکرد نادرست است.
سیره تربیتی حضرت زهرا(س)؛ ترکیبی از امضاء و تاسیس
وی افزود: اگر قرآن، روایات و کتاب «وسایل الشیعه» را باز کنید، می‌بینید که حجم زیادی از امضا وجود دارد؛ یعنی مفاهیمی که عقل آن‌ها را می‌پذیرد(مانند وفای به عهد و عدالت) اما در عین حال، رفتارها و گزاره‌های «تأسیسی» بسیاری نیز وجود دارد. پس سیره تربیتی ایشان ترکیبی از امضا و تأسیس است.
استاد درس خارج حوزه با اشاره به کارهای تأسیسی حضرات معصومین(ع)، ضافه کرد: اولین مورد این است که اسلام بسیاری از اولویت‌های تربیتی و اخلاقی را جابه‌جا کرد. مثلاً در مورد «هدایت و تبلیغ»، برخی مکاتب معتقدند اگر کسی پذیرفت، پذیرفت وگرنه اجباری نیست. اما در سیره معصومین، هدایت در ردیف اول قرار دارد.
وی افزود: بانویی نزد حضرت زهرا(س) آمد و گفت: مادر ضعیفی دارم که در مسائل نماز دچار اشتباه شده و مرا فرستاده تا از شما بپرسم. حضرت با صبوری به سؤالات او پاسخ دادند. وقتی آن خانم از شدت سؤالات زیاد خجالت‌زده شد و گفت: «دیگر زحمتی به شما نمی‌دهم»، حضرت فرمودند: «هر زمان هر سؤالی داشتی بیا». در اینجا نکته تربیتی ظریفی است؛ مبلغ باید کاری کند که پرسشگر خجالت نکشد. حضرت برای اینکه این حس را از او بگیرند، از مثالی استفاده کردند و فرمودند: «من برای هر سؤال تو، پاداشی از جانب خدا می‌گیرم که اگر بین زمین و آسمان مروارید باشد، از آن بیشتر است؛ بنابراین پاسخ دادن به تو برای من هیچ زحمتی نیست و تو نباید شرمنده باشی». در اینجا، جایگاه معلم بودن و هدایت برجسته است.
تقدم اخلاق بر عبادت فردی در سیره تربیتی حضرت زهرا(س)
علیدوست ادامه داد: ممکن است کسی در برخورد با فرزندان و همسرش اخلاق را رعایت نکند ولی دائماً مشغول صوم و صلاه باشد؛ این عبادات همگی توفیق و خوب است. من نمی‌خواهم بگویم که قرائت قرآن یا نماز جماعت ایراد دارد ولی اگر بخواهیم روی اخلاق دست بگذاریم، در اسلام رتبه اول را دارد و این عبادات در ردیف‌های بعدی قرار می‌گیرد.
استاد درس خارج حوزه بیان کرد: در روایتی معروف داریم، شخصی نزد پیامبر(ص) آمد و عرض کرد: «أوصنی»(توصیه‌ام کن). حضرت فرمودند: «احفظ لسانک»(زبانت را حفظ کن). دوباره عرض کرد: «أوصنی»، حضرت باز فرمودند: «احفظ لسانک». برای بار سوم همین درخواست را کرد و حضرت باز هم فرمودند: «احفظ لسانک»، و در ادامه اشاره کردند که آیا چیزی مردم را بیشتر به دوزخ می‌افکند جز لغزش زبان: «و هل یکب الناس إلی نار جَهنم إلّا حصائد ألسنتهم».
وی با تأکید بر اینکه اسلام ردیف‌ها را جابه‌جا می‌کند، یعنی الزاماً تابع عقلای جهان و اقتضای عقل نیست، اظهار کرد: ترازوی عقل یک چیز است و ترازوی اسلام چیزی دیگر و در اینجا است که تأسیس اسلام بسیار مشهود است.
علیدوست تصریح کرد: کار دوم اسلام در سیره تربیتی که شاید نزد عقلای جهان دیده نشود، آوردن «تعینات جدید» است. برای مثال، اگر امروز کودکی را ببینید که با وجود ظاهر مذهبی، مراعات مسائل شرعی را نمی‌کند، به پدر و مادر جسارت می‌کند یا بددهن است و او را نزد یک روانشناس یا روانکاو ببرید، او ابتدا محیط خانه، رابطه پدر و مادر و دوستان کودک را بررسی می‌کند که همگی درست است. اما روانشناس هرگز نمی‌پرسد که «پدر، چه لقمه‌ای به خانه آورده‌ای و به این بچه دادی؟»؛ او از زمان مقاربت یا نوع شیر مادر سؤال نمی‌کند.
آثار لقمه حرام
استاد حوزه گفت: اما اسلام را ببینید؛ در ادله صریحاً از آثار لقمه حرام سخن گفته شده است. هرچند لقمه حرام سبب تام و صالب اراده نیست اما اسلام معتقد است که این موارد اثرگذارند. در تربیت، تعینات جدیدی را مطرح می‌کند که چه علم مدرن آن را بفهمد و چه نپذیرد، این یک «تأسیس» بزرگ است. کسانی که می‌گویند اسلام تأسیس ندارد، باید توضیح دهند این موارد را چگونه می‌بینند؟
وی با بیان اینکه کار سوم در نظام ترجیح اسلام، ارزش‌بخشیدن و رنگ الهی دادن به امور است تا ضمانت اجرای درست ایجاد شود، اضافه کرد: برای مثال، رعایت حقوق دیگران یک نکته صرفاً انسانی است و عقل نیز می‌گوید باید حقوق دیگران را حفظ کرد اما اسلام به آن «رنگ قدسی» می‌دهد و آن را «ثواب» می‌داند. مثلاً می‌فرماید اگر رفیقت عطسه کرد و تو «یرحمک‌الله» گفتی، یا اگر عیادت بیماری رفتی، در قیامت چه پاداشی می‌گیری. ضمانت اجرایی می‌گذارد و می‌فرماید متخلف عذاب می‌شود و انجام‌دهنده، ثواب می‌گیرد. در نظام تربیتی دنیا، این لباسِ سرتاسریِ رنگ الهی و ارزشی را نمی‌بینیم.
آیت‌الله علیدوست با بیان اینکه کار چهارم اسلام، معرفی «ابزارهای جدید» است که در سیره عقلی و عقلانی دیده نمی‌شود، گفت: برای نمونه، دعاهایی مانند دعای کمیل، زیارت جامعه و دعاهای حضرت صدیقه طاهره(س) را ببینید. حضرت زهرا(س) دعاهایی برای ایام هفته دارند که مرحوم مجلسی در جلد ۹، صفحه ۳۳۸ (به نقل از مصباح کفعمی) آورده است. این‌ها در ظاهر دعا و زیارت هستند، اما در واقع ابزار تربیت هستند.
وی تاکید کرد: اگر با نگاه ابزار تربیتی به زیارت جامعه نگاه کنیم، می‌بینیم که حدود ۲۷۲ بار صفت معصوم (ع) ذکر شده است. در حالی که اسم خدا یا رحمان حدود ۳۰۰ بار آمده تا توازن برقرار شود؛ یعنی از یک سو انسان دچار تقصیر در حق اهل بیت(ع) نشود و از سوی دیگر دچار غلو نشود تا اهل بیت را جایگزین خدا نکند؛ همان جریان غلوی که در طول تاریخ بوده و هنوز هم اثرش هست.
سیره تربیتی ائمه(ع) در ادعیه و زیارات
علیدوست اظهار کرد: در دعای کمیل نیز، ساختار «خوف و رجا»(ترس و امید) مانند حرکت بین صفا و مروه در حج وجود دارد. امیرالمؤمنین (ع) در دعای کمیل مدام بین امید و ترس جابه‌جا می‌شوند، گرچه رجا را تقویت می‌کنند. گاهی از امید می‌گویند و ناگهان به مسیر خوف می‌روند: «ان تقدست اسماؤک ان تملاها من الکافرین من الجنه و الناس اجمعین» یعنی از عذاب کافرین می‌گویند و این یعنی روش تربیت.
وی در بخش پایانی سخنانش به دانشنامه فاطمی اشاره کرد و گفت: این کتاب چند سالی است توسط پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در شش جلد منتشر شده است و در جلد دوم این دانشنامه، سیره تربیتی و رفتاری حضرت(س) مورد بحث قرار گرفته است که می‌تواند موضوع یک دوره آموزشی باشد. در این بخش سیره اخلاقی حضرت شامل اخلاق فردی، اعتدال در تأمین نیازهای طبیعی، بهداشت، زینت، رضا و تسلیم، خوف از خدا، تعبد، زهده و دنیاگریزی، صبر و استقامت، سکوت و عفت و حیا مورد بحث قرار گرفته است.
وی ادامه داد: در بخش عبادات نیز ویژگی‌هایی چون تجلی توحید در عمل و قلب، محبت، تلاوت قرآن، نمازها و آداب آن، تسبیحات، دعاها، روزه‌ها، حج و عمره، زیارت‌ها و عبادت‌های شب ذکر شده است. سپس وارد سیره همسرداری حضرت می‌شود که شامل اظهار محبت، احترام، ایثار و گذشت، همراهی و اطاعت از همسر، تناسب درخواست‌ها با توانایی‌های همسر، تحمل مشکلات اقتصادی، سازگاری و حمایت بی‌دریغ از همسر است. در واقع، وقتی این رفتارها به دیگران منتقل شود، جنبه تربیتی پیدا می‌کند.
وی افزود: همچنین سیره خانه‌داری حضرت شامل تسهیل در امور خانه، تقسیم کار، مشارکت اعضای خانواده، استخدام همکار، تدبیر اقتصادی، ساده‌زیستی، مهمان‌نوازی، نظافت و بهداشت، و توازن میان مادری، همسرداری، خانه‌داری، حضور اجتماعی و عبادت مورد بحث است. در بخش سیره فرهنگی و اجتماعی نیز ابعادی چون فرهنگ‌سازی، زنده نگه‌داشتن ارزش‌ها، ترویج معارف، توجه به محرومان، و ارائه الگوی زندگی همسوان با توده مردم بررسی شده است.
علیدوست بیان کرد: در نهایت، سیره سیاسی حضرت شامل روشنگری عمومی، ویژگی‌های خطبه‌ها، واکنش‌ها در برابر این خطبه‌ها و تأثیرات آن‌ها، و مبارزه در برابر ظلم مورد بحث قرار گرفته است.
وی با بیان اینکه این مجموعه در چند ده صفحه، سیره و آموزه‌های تربیتی حضرت زهرا را به خوبی بیان کرده است، تاکید کرد: من گاهی متأسف می‌شوم که چرا چنین میراث‌های بزرگی را فراموش کرده‌ایم و برخی افراد که در تریبون‌های عام و مخاطبان هزاران نفری در تلویزیون، رادیو یا فضای مجازی حضور دارند، مطالب تکراری و خسته‌کننده ارائه می‌دهند.