اگر تفسیر «بَقِيَّتُ اللَّهِ» را عام در نظر بگیریم و آن را شامل هر موجود نافع الهی، از جمله خاتم‌الاوصیا بدانیم، «بَقِيَّتُ اللَّهِ» بودن امام زمان(عج) با توجه به رهبری جبهه حق، از این نظر است که سنت الهی در جریان تقابل حق و باطل، بر پایدار بودن حق و نابودی باطل قرار گرفته است.

آیه «بَقِيَّتُ اللَّه»تطبیق آیه شریفه «بَقیَّةُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» بر وجود مقدس حضرت مهدی(عج)، به‌مثابه یکی از مصادیق روشن این مفهوم، از دیرباز مورد تفحص حدیث‌شناسان و مهدی‌پژوهان قرار داشته است. یادداشت پیش رو بر آن است تا در دو شماره، با استفاده از آیات و روایات مشتمل بر این واژه، به تبیین مصداق حقیقی بقیة الله بپردازد. 
بقیة الله در لغت 

ماده «بَقَاء» در لغت، بر معنای زندگانی، دوام و ثبات دلالت دارد. اهل لغت، از جمله فراهیدی در «العین»، جوهری در «الصحاح» و ابن‌منظور در «لسان العرب» بر این معنا تصریح کرده‌اند. این واژه همچنین در معنای «ترصُّد»، «ترقُّب» و «انتظار» نیز استعمال شده است. برخی لغویان معنای «نگاه منتظرانه» را برای این ریشه محتمل‌تر دانسته‌اند که پیوندی ناگسستنی با مفهوم ثبات و بقا دارد. 

واژه «بَقیَّة» نیز به «آنچه از چیزی باقی می‌ماند» تعریف و در متون، گاه بر مفاهیمی چون رحمت، عفو و گذشت هم اطلاق شده است. بررسی مشتقات این ماده در قرآن کریم، مانند «بَقی»، «أبْقَى»، «باقیات» و «تُبْقِي» در آیات سوره‌های الرحمن، مریم، طه، شوری، نجم و مدثر، نشان می‌دهد که محور معنایی آن حول بقا، دوام، ثمره و حیات است. این فهم گسترده، کلید درک دقیق ترکیب «بقیة الله» در آیات و روایات به‌شمار می‌رود. 
بقیة الله در قرآن 

واژه «بَقِيَّة» یک بار در قرآن کریم و در آیه ۸۶ سوره هود آمده است: «بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ؛ باقی‌مانده خدا (آنچه خدا برای شما باقی گذارده) برای شما بهتر است، اگر ایمان داشته باشید.» برای فهم دقیق این ترکیب، توجه به کاربردهای دیگر ماده «ب ق ی» در سراسر قرآن ضروری است. این مشتقات با معانی مرتبطی مانند بقا، دوام و ماندگاری به‌کار رفته‌اند: 

«بَقی» (یک مرتبه): «كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ وَيَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُوالْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ؛ هر که روی زمین است، فانی می‌شود و فقط ذات پروردگار تو که صاحب جلال و اکرام است، باقی می‌ماند.» (سوره الرحمن، آیات ۲۶ تا ۲۷) 

«باقیات» (یک مرتبه): «وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا؛ و کارهای شایسته پایدار نزد پروردگارت از لحاظ پاداش بهتر و از نظر بازگشت و عاقبت نیکوتر است.» (سوره مریم، آیه ۷۶)

«أَبْقَى» (۸ مرتبه): 

«إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰ؛ بی‌گمان ما به پروردگارمان ایمان آوردیم تا گناهانمان و آن سحری را که به آن وادارمان کردی، بیامرزد و خدا بهتر و پایدارتر است.» (سوره طه، آیه ۷۳) 

«وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰ؛ و هرگز چشمانت را به سوی نعمت‌های زودگذر زندگی دنیا که به برخی از آنان داده‌ایم تا آنان را در آن بیازماییم، نیفکن و روزی پروردگار تو بهتر و پایدارتر است. (سوره طه، آیه ۱۳۱)

«وَمَا أُوتِيتُم مِّن شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰ أَفَلَا تَعْقِلُونَ؛ و آنچه به شما داده شده، بهره زندگی دنیا و زیورش است و آنچه نزد خداست، بهتر و پایدارتر است. آیا نمی‌اندیشید؟» (سوره قصص، آیه ۶۰) 

«فَمَا أُوتِيتُم مِّن شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ؛ پس آنچه به شما داده شده، کالای زندگی دنیاست و آنچه نزد خداست، برای کسانی که ایمان آورده‌اند و بر پروردگارشان توکل می‌کنند، بهتر و پایدارتر است.» (سوره شوری، آیه ۳۶) 

«الْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰ؛ آخرت بهتر و پایدارتر است.» (سوره اعلی، آیه ۱۷)

«قَالَ آمَنتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُم مِّنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَىٰ؛ فرعون گفت: آیا پیش از آنکه به شما اجازه دهم، به او ایمان آوردید؟ به راستی که او بزرگ شماست که جادو به شما آموخته است. پس دست‌ها و پاهایتان را از طرف مخالف قطع می‌کنم و شما را بر تنه‌های نخل به دار می‌آویزم و خواهید دانست کدام یک از ما عذابی سخت‌تر و پایدارتر دارد.» (سوره طه، آیه ۷۱)

«وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِن بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَىٰ؛ و این‌گونه کسی را که اسراف کرد و به آیات پروردگارش ایمان نیاورد، کیفر می‌دهیم و قطعاً عذاب آخرت سخت‌تر و پایدارتر است.» (سوره طه، آیه ۱۲۷) 

«وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا وَثَمُودَ فَمَا أَبْقَىٰ؛ و او بود که قوم عاد و ثمود را هلاک کرد و چیزی از ایشان باقی نگذاشت.» (سوره نجم، آیات ۵۰ تا ۵۱) 

«تُبْقِي» (یک مرتبه): «لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ؛ آتشی که چیزی را باقی نمی‌گذارد و رها نمی‌سازد.» (سوره مدثر، آیه ۲۸)

از مجموع این آیات چنین استنباط می‌شود که این ماده در منظومه معنایی قرآن، بر مفاهیم بقا، دوام، ثمره پایدار، اثر ماندگار و حیات دلالت دارد. توجه به این دامنه معنایی در فهم دقیق ترکیب خاص «بَقِيَّتُ اللَّهِ» از اهمیت بنیادین برخوردار است. 
بقیة الله در تفاسیر 

آیه شریفه «بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُم بِحَفِيظٍ» (سوره هود، آیه ۸۶) از دیدگاه مفسران، تفاسیر گوناگونی دارد. در دسته نخست از تفاسیر، برخی مفسران این واژه را به سود شرعی یا نعمت و روزی حلال تفسیر کرده‌اند. این دیدگاه با فضای آیه و آیات پیش و پس از آن که درباره گفت‌وگوی حضرت شعیب با قومش است، سازگاری کامل دارد. ایشان پس از بیان احکام تجارت می‌فرماید: «بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُم بِحَفِيظٍ؛ یعنی آنچه خداوند برای شما باقی گذارده (سرمایه حلال)، برایتان بهتر است، اگر ایمان داشته باشید و من پاسدار شما (در اجبار بر ایمان) نیستم.» اگرچه این معنی با سیاق آیه هماهنگ است، اما مفهوم آیه را محدود و خاص نمی‌کند، بلکه آیه عام است و می‌تواند مصادیق دیگری را نیز دربرگیرد. 

در دسته دوم از تفاسیر، عده‌ای دیگر معنای عام‌تری برگزیده و این کلمه را به پیروی از دستورات و توصیه‌های خدا، بهره و ثواب الهی و رحمت و مراقبت خداوند تفسیر کرده‌اند. این معنا نیز می‌تواند یکی از مصادیق «بَقِيَّتُ اللَّهِ» باشد، نه یگانه مصداق آن.

در دسته سوم از تفاسیر، گروهی با نگاهی جامع‌تر، مفاهیمی مانند فطرت پاک، روح ایمان و تقوای حاصل از عمل به دستورات الهی را برای «بَقِيَّتُ اللَّهِ» انتخاب کرده‌اند. 

در دسته چهارم از تفاسیر، در نگاهی گسترده، «بَقِيَّتُ اللَّهِ» به هر موجود نافع الهی که از طرف خداوند برای بشر باقی مانده و مایه خیر و سعادت می‌شود، تفسیر شده است. بر پایه این تفسیر، انبیا و اوصیای الهی از روشن‌ترین مصادیق «بَقِيَّتُ اللَّهِ» خواهند بود. این تفسیر، ظرفیت تطبیق مفهوم آیه بر وجود مقدس امام زمان(عج) را به‌روشنی فراهم می‌آورد. 

اضافه‌شدن بقیة به الله 

اصل بقا و ماندگاری، مختص ذات الهی است و هر آنچه به خداوند منتسب شود، به اذن حق تعالی، از این بقا برخوردار خواهد بود. این تحلیل، کلید فهم نسبت «بَقِيَّة» با اسم جلاله «الله» است. بر این اساس، چگونگی انتساب در مصادیق مختلف، توضیح داده می‌شود. اگر مراد از «بَقِيَّتُ اللَّهِ» در آیه، سود شرعی یا نعمت و روزی حلال باشد، علت انتساب بقای آن به خداوند این است که این مال به اراده الهی و بر پایه سنت خداوند، رشد و نمو می‌کند و اثر معنوی و برکت آن، پایدار و ادامه‌دار خواهد بود.

اگر منظور از «بَقِيَّتُ اللَّهِ»، احکام و فرائض الهی، پیروی از دستورات و توصیه‌های خدا، بهره و ثواب الهی و رحمت و مراقبت خداوند باشد، بقا و دوام آن از آن‌روست که به اراده خداوند، آثار این امور در دنیا تداوم دارد و ثمره و پاداش آن در آخرت، پایدار و برقرار است. 

و اگر مقصود، فطرت پاک و روح ایمان و تقوای حاصل از عمل به دستورات الهی باشد، انتساب آن به خداوند به این سبب است که تحقق این آثار، فقط به اراده حق تعالی وابسته است.

حال اگر تفسیر «بَقِيَّتُ اللَّهِ» را عام در نظر بگیریم و آن را شامل هر موجود نافع الهی، از جمله خاتم‌الاوصیا بدانیم، «بَقِيَّتُ اللَّهِ» بودن آن حضرت با توجه به رهبری جبهه حق، از این نظر است که سنت الهی در جریان تقابل حق و باطل، بر پایدار بودن حق و نابودی باطل قرار گرفته است: «وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا.» زیرا وجود باطل با نظام هستی ناهمگون و در تعارض است و بقایی نخواهد داشت. در این فرآیند، انبیا و اوصیای ایشان، در مقام افراد شاخص جبهه الهی، باقی می‌مانند و «بَقِيَّتُ اللَّهِ» هستند و در عصر حاضر، امام زمان(عج) مصداق این لقب است.