صحیفۀ سجادیه، متنی منسوب به امام زین العابدین (ع)، و از کهن‌ترین آثار بازمانده از نخستین سده‌های تمدن اسلامی است.

چکیده

صحیفۀ سجادیه، متنی منسوب به امام زین العابدین (ع)، و از کهن‌ترین آثار بازمانده از نخستین سده‌های تمدن اسلامی است. عموم شیعیان صحیفه را دربردارندۀ تعالیم اخلاقی گسترده‌ای ریشه‌دار در وحی الاهی و معارف اهل بیت (ع) می‌دانند. بااینحال، کمتر کوششی برای بازشناسی اندیشۀ اخلاقی بازتابیده در آن، یا صورت‌بندی مبانی فلسفی این اندیشه صورت گرفته است؛ کوششی که می‌تواند برخی مجهولات تاریخ اندیشۀ اخلاقی در جهان اسلام، خاصه در سده‌های نخست را روشن کند. این مطالعه به همین منظور دنبال می‌شود. بنا ست که در آن، چارچوب کلی نظام اخلاقی مندرج در صحیفۀ سجادیه را بازکاویم.

 بدین منظور، نخست اندیشه‌های هستی‌شناسانه و انسان‌شناسانه را در صحیفۀ سجادیه را مرور خواهیم کرد. آن گاه از کمالی سراغ خواهیم گرفت که برای انسانی با این ویژگیها، در یک چنین هستی ترسیم شده است؛ همچنان که در بارۀ راه رسیدن به چنین کمالی بر پایۀ آموزه‌های صحیفه بحث می‌کنیم. این تلاش راهی خواهد بود بدان سو که پس از مقایسۀ اندیشۀ اخلاقی صحیفه با دیگر مکاتب اخلاقی شناختۀ جهان اسلام در سده‌های متقدم، شاخصهای تفکر اخلاقی این اثر بازشناسی شود.

کلیدواژگان

تاریخ اندیشۀ اخلاقی در جهان اسلام، تاریخ مکاتب اخلاق اسلامی، تاریخ فلسفۀ اسلامی، ادبیات دعایی شیعه، فرادعا، مبانی فلسفی دعا، سبک زندگی اسلامی

درآمد

صحیفۀ کاملۀ سجادیه کتابی است رایج در میان شیعیان زیدی، اسماعیلی و جعفری، با حجمی در حدود 000’24 کلمه، دربردارندۀ دعاهایی برای خواسته‌های فردی و اجتماعی، که برخی را باید زمانهایی مشخص برخواند و برخی دیگر نیز، متعلق به زمان خاصی نیستند. گرچه دانسته نیست از چه زمان این اثر به صحیفۀ کاملۀ سجادیه نام‌بُردار گردیده (مهروش، هویت...، 8ـ9)، تألیف آن به امام زین العابدین (ع) منتسب است و اشاره‌ای به عنوان رایج را در نسخه‌های بازمانده از خود اثر نیز می‌توان سراغ داد (رک‍: سند صحیفه «اخبَرَهُ اَنَّهُ مِن دعاء ابیه ... من دعاء الصحیفه الکامله»).

 بر پایۀ آنچه در مقدمۀ اثر درج شده، نخست نسخه‌های دوگانۀ آن در اختیار امام صادق (ع) و پسر عموی پدر ایشان یحیی بن زید (مق‍: 125 ق) بوده است و سرآخر، ابوالمفضل شیبانی (د 387ق)، عالم جارودی سدۀ 4ق موفق می‌شود به دو روایت مختلف از اثر دست یابد (برای وی، رک‍: پاکتچی، سراسر اثر)، و با ویرایش متن، تبویب ابواب، و افزودن مقدمه‌ای آن را به نسلهای بعد رسانَد (برای اشاره به نقش ابوالمفضل در تدوین صحیفه، رک‍: مهروش، همان، 15ـ 18).

شیعیان، همواره صحیفۀ سجادیه را همچون یک منبع اصیل اندیشۀ اسلامی تلقی کرده‌اند. به‌سبب همین توجه گسترده، نسخه‌های مختلف و شروح و ترجمه‌های صحیفه را می‌توان در مناطق مختلف شیعه‌نشین مشاهده کرد (برای کهن‌‌ترین نسخه‌های بازمانده از اثر، رک‍: صدرایی خویی، سراسر اثر؛ نیز برای اشاراتی به نقل گستردۀ آن در هزارۀ نخست هجری، رک‍: موسوی بروجردی، 95 بب‍‌‌).

خاصه از حدود سدۀ 11ق به بعد، نسخه‌هایی از مناطق مختلف ایران، عراق، پاکستان و هندوستان باقی است که نشان می‌دهند اقبال به صحیفه در این دوران در میان عموم شیعیان فراگیر بوده، و نسخه‌های اثر در شهرهای مختلف پراکنده شده (برای کتاب‌شناسی تفصیلی شروح و ترجمه‌های صحیفه، رک‍: آقابزرگ، 4/ 111 به بعد؛ همو، 6/ 145 به بعد؛ حکیم، سراسر اثر؛ نیز برای اجازه‌نامه‌های نقل آن در عصر صفوی، رک‍: حسینی اشکوری، سراسر اثر)؛ امری که نتیجۀ رؤیای محمد تقی مجلسی (د 1070ق)، و البته اعتماد عموم به این رؤیا بوده است؛ رؤیایی که در آن امام زمان (ع) مجلسی را به نسخۀ عتیقی از این کتاب که ویراستۀ شهید اول است رهنمون می‌شوند و او را به ملازمت آن امر می‌کنند (مجلسی، 60 ـ61).

گذشته از این، صحیفۀ سجادیه را می‌توان از جملۀ آثار کهن اخلاقی در فرهنگ اسلامی تلقی کرد؛ اثری که افزون بر توجه به دغدغه‌های اخلاقی در سراسر آن، دربردارندۀ دعایی مفصل نیز با عنوان «مکارم الاخلاق»، و با تکیه و تأکید ویژه بر اصلاح اخلاقی است. بدین سان، برای شناخت تاریخ اندیشۀ اخلاقی در جهان اسلام، بازشناسی اندیشه‌های اخلاقی مندرج در آن ضروری است.

طرح مسئله

با همۀ توجهات شیعیان به صحیفه و نگارش آثار فراوانی در شرح و تفسیر آن، تا حدود یک دهه پیش اثری در تبیین چارچوب کلی نظام اخلاقی صحیفه، یا بازشناسی اصول بنیادین تفکر اخلاقی آن پدید نیامده، و حتی کوششی جدی نیز بدین منظور صورت نگرفته بود. شاید گسترش کاربرد روش تفسیر موضوعی در دوران معاصر از یک سو، و پدید آمدن گرایشهای جدیدی در نظام آموزشی کارشناسی ارشد رشتۀ الاهیات و معارف اسلامی در دهۀ اخیر از دیگر سو، سبب اصلی تغییر این فضا شد؛ رشته‌هایی همچون «علوم حدیث»، «مدرسی الاهیات و معارف اسلامی»، یا «اهل بیت شناسی»، که بسط نگاه درون دینی، و توسعۀ بحثهای موضوعی در بارۀ میراث روایی را به همراه داشتند.

الف) پیشینۀ مطالعات

به هر روی، تا اوایل دهۀ 1380ش کمتر مطالعه‌ای را می‌توان یافت که حتی اشاره‌ای به ضرورت بازشناسی اندیشۀ اخلاقی صحیفۀ سجادیه داشته باشد. حتی در نیمه‌های این دهه، سجادی که بایسته‌های پژوهش در بارۀ صحیفۀ سجادیه را بیان می‌کند، گرچه به اجمال از لزوم نگارش تفاسیری موضوعی بر صحیفه می‌گوید (سجادی، 170ـ171)، هیچ اشاره‌ای به ضرورت مطالعۀ صحیفه همچون منبعی دربردارندۀ اندیشه‌هایی متعلق به سده‌های نخست اسلامی ندارد. احتشامی‌نیا نیز که در همان اوان به تکمیل کار سجادی می‌کوشد و می‌خواهد بدین منظور، بایسته‌های پژوهشی درونمایۀ صحیفه را بازنماید، حتی در حد همان اشارۀ مختصر و مُجْمَل سجادی نیز به چنین بحثی نمی‌پردازد (رک‍: احتشامی‌نیا، سراسر اثر).

مطالعات پراکنده و پرشماری را می‌توان از اوایل دهۀ 1380ش سراغ داد که هر یک به نحوی برای بازشناسی نظام اخلاقی صحیفه، اصول و مؤلفه‌های بنیادین آن، ارزشهای این نظام، و هر چه از این قبیل می‌کوشند. شماری از این قبیل مطالعات، بیش از هر چیز، کوششی برای فهم نظام اخلاقی صحیفه با بهره‌جویی از گفتمان دانشهای مدرن یا سنتی هستند. پدید آورندگان این مطالعات که می‌توانشان مفسران موضوعی صحیفه خواند، کوشیده‌اند برای آنچه از دانش روان‌شناسی مدرن، یا فلسفه و اخلاق اسلامی فراگرفته‌اند، مثالهایی در صحیفه بیابند و بحث خود را بر پایۀ آن پیش برند. بدین گونه است که مثلاً می‌بینیم کسی «حب ذات» را همچون یکی از بنیانهای تفکر اخلاقی در صحیفه ذکر، و البته خود نیز تصریح می‌کند که هرگز در سراسر اثر اشارۀ مستقیمی بدین معنا نشده است (ابراهیمی‌فر، «مبانی...»، 31).

مؤلف دیگری در بحث از جایگاه مرگ در صحیفۀ سجادیه، به ورطۀ توضیح واضحات می‌افتد و بعد از یادکرد نمونه‌هایی از کاربرد الفاظ دال بر این معنا در صحیفه، سرآخر نتیجه می‌گیرد که مرگ از نگاه پدید آورندۀ صحیفه پایان هستی نیست (دده‌بیگی، 134). دیگری از عباراتی در دعای 27 صحیفه چنین استنباط می‌کند که از نگاه امام زین العابدین (ع)، استفاده از جنگ‌افزارهای کشتار جمعی در شرایط خاص مجاز است (اخوان کاظمی، الف، 188ـ189)؛ مطلبی که وقتی حدود شش ماه بعد از چاپ نخست، همین مقاله بار دیگر در مجله‌ای دیگر به چاپ می‌رسد، حذف شده است (رک‍: اخوان کاظمی، ب، 145ـ146).

یک مطالعۀ دیگر از این قبیل، اثر احمدوند است (پاییز 1390ش). وی خواسته است «اخلاق اجتماعی» را در صحیفه بکاود؛ یعنی لابد ضوابط و ملاکهای حُسن و قُبح صِفات و مَلـِکاتی که اگر انسان زندگی اجتماعی نداشت، آنها را پی نمی‌گرفت. بااینحال، عملا چیزی بیش از یک فهرست مختصر از ده صفت اخلاقی، به همراه طول و تفصیل بسیار و نقل قولهای فراوان از مؤلفان دیگر ارائه نمی‌شود. هیچ کوششی برای تحلیل این صفات، یا مشخص کردن جایگاه آنها در نظام اخلاقی صحیفه، یا حدود و ضوابط حسن و قبح هر یک صورت نمی‌گیرد.

مؤلفانی دیگر هم از این قبیل، «اصول بهداشت روانی» را از نگاه امام زین العابدین (ع) می‌کاوند و لابه‌لای بحثهای پراکندۀ بسیار، بدین هم اشاراتی گذرا دارند که برای آگاهی از رویکرد هر محققی به سلامت روان، باید از نظام ارزشی وی آگاه گردید و برای این منظور هم، درک هستی‌شناسی و انسان‌شناسی او ضرورت است (تقوی نسب، 78). بااینحال، هرگز بحث را با توسعۀ همین رویکرد پیش نمی‌برند. مطالعۀ ایشان هم در عمل از حیث روشمندی ضعیف، و مبتلا به آفاتی مشابه نمونۀ پیش گفته است.

دستۀ دیگر از مطالعات تفسیرگونه در این زمینه را باید کوشش برای شناخت مبانی اخلاقی صحیفه به نحو گزینشی دانست. یک نمونه از این قبیل، اثر پهلوان (1384ش) در بارۀ مبنای سلوک اخلاقی صحیفه است. از نگاه او، در صحیفه سلوک اخلاقی مُتَفَرِّع است بر باور به نعمت‌بخشی مُتَفَضِّلانه و فراتر از استحقاق خداوند، خوف از خدا همراه امید به رحمت او در هر حال، اعتماد و تکیه بر توفیق خدا، و توکل و خود را به خدا سپردن (پهلوان، 76 بب‍‌).

به همین ترتیب، شیوۀ سلوک را از نگاه صحیفه، تکیه بر قرآن کریم، بهره‌جویی از ماه رمضان، تولّی و تبرّی، شفاعت اهل بیت (ع)، متوسل شدن به ایشان، باور به این که خدا ناظر همۀ کارها ست، و سرآخر، صلوات بر اهل بیت (ع) می‌داند (همو، 83 بب‍‌). اولا، هیچ معلوم نیست چرا هر یک از این روشها در عرض دیگری قرار دارد و آنها را با هم چه نسبت است. ثانیا، انتخاب این شیوه‌ها همچون روشِ سلوکِ پیشنهادیِ صحیفه، با حدود زیادی تفسیر ذوقی و گزینشی عبارات نیز همراه است. ثالثاً، مشخص نیست که از میان عبارات فراوان صحیفه که هر یک را می‌توان حاکی از بهینگی رفتاری خاص دانست، چرا این چند رفتار، منش، و اعتقاد خاص انتخاب شده، و مبنای ترسیم چارچوب اخلاقی اثر قرار گرفته‌اند.

مطالعات سلیمانی و مقامی را نیز باید از همین قبیل تلقی کرد. از نگاه سلیمانی (1390ش)، راهکار بازتابیده در صحیفۀ سجادیه برای اصلاح و رشد اخلاقی انسان بر دو اصل مبتنی است؛ یکی تذکر و یادآوری، و دیگر، دنیاگریزی و زهد (سلیمانی، 87 ـ88). مقامی و میر شاه جعفری در مقام تکمیل برمی‌آیند و دو اصل دیگر نیز می‌افزایند؛ اصل بازگشت (توبه) و اصل عزت (مقامی، 106، 108). این هر دو مطالعه که به اقتفای شیوۀ پهلوان صورت گرفته‌اند، با همان اشکالات کارِ وی روبه‌رویند.

گاه و بیگاه کوششهایی شبه علمی نیز برای پیاده‌سازی روشهای کمی و کیفی مطالعات تاریخی و متن پژوهانه بر صحیفه صورت گرفته‌اند. از این جمله، مطالعۀ مرزوقی برای شناخت چارچوب اندیشۀ اخلاقی اثر است. وی گرچه کوشش خود را برای دست‌یابی به درکی کلی از اندیشۀ اخلاقی صحیفه، با دغدغۀ بحث در بارۀ هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و کمال انسان از منظر مؤلف صحیفه آغاز می‌کند (رک‍: مرزوقی، 87ـ88)، عملا مطالعه‌ای درون دینی را پی می‌گیرد که سمت و سویی دیگر دارد. گذشته از این، وی انتساب همۀ متون روایی و دعایی منسوب به امام زین العابدین (ع) را قطعی تلقی، و فارغ از توجه به ملاحظات تاریخی و نکته‌سنجیهای محدثانه، مطالعۀ خود را نیز بر همین پایه بنا می‌کند.

مطالعه‌ای دیگر از این دست و البته تا حدودی متفاوت، اثر سبحانی‌نژاد و همکار او ست. اینان خواسته‌اند با کاربرد روش تحلیل محتوا «ابعاد و زمینه‌های تربیت» را در صحیفۀ سجادیه بکاوند. بااینحال، ضعف در تعریف موضوع سبب شده است عملا به چیزی فراتر از یک دسته‌بندی ساده از ارزشهای اخلاقی دست نیابند (رک‍: سبحانی‌نژاد، سراسر اثر).

ب) تأملات

در همۀ مطالعات پیش‌گفته، از رویکردی درون دینی همچون عالمی شیعی به مسئله نگریسته می‌شود و سخنانی از پیامبر (ص)، امام علی، و دیگر امامان (ع)، مبنای فهم سخنان منسوب به امام زین العابدین (ع) قرار می‌گیرد؛ رویکردی که از موضع برون دینی مبنایی ندارد و از این رو ـ خلاف رسالت علم که گشودن باب تفاهم بین همگان است ـ مخاطبان غیر شیعی را اقناع نمی‌کند؛ چه، خارج از فضای فرهنگ شیعی و باور به عصمت اهل بیت (ع) و این که همه نوری واحد هستند، نمی‌توان سخن یک امام را مبنای فهم گفتار امام دیگری قرار داد.

گذشته از این، در عمل هیچ کوششی برای شناخت نظام اندیشۀ بازتابیده در اقوال منسوب به امام زین العابدین (ع) صورت نمی‌گیرد و مؤلفان تنها برای آرای مختلف رایج در علوم اجتماعی و انسانی مدرن، مؤیداتی روایی می‌جویند. نیز، در سراسر مطالعه هرگز کوششی برای استقصاء شواهد هر آموزه دیده نمی‌شود؛ بلکه به عکس، معمولا تکیه بر شواهدی است که به‌سادگی می‌توان از آنها تفاسیر دیگری هم ارائه کرد.

عمدۀ این مطالعات صحیفۀ کامله را همچون یک تألیف خاص در نظر نمی‌گیرند و فارغ از ملاحظات انتقادی در بارۀ انتساب روایات مختلف به امام زین العابدین (ع)، ادعیۀ صحیفه را نیز در کنار دیگر دعاها و روایات منقول از امام زین العابدین (ع) می‌نهند و می‌کوشند بر پایۀ مجموع آنها، تصویری از نگرش امام بازنمایند؛ کوششهایی که نوعا درون‌دینی و مبتنی بر مبانی کلامی است و گذشته از آن که برای مخاطبانی خارج از مجموعۀ معتقدان به مکتب تشیع پیامی ندارد، از حیث بی‌توجهی به ملاحظات رجالی و تاریخی، نحوۀ تفسیر نمونه‌ها، استقصاء شواهد، و دیگر جنبه‌های روش علمی نیز قابل نقد است (برای چند نمونۀ دیگر از این کوششها، رک‍: دریابیگی، «بررسی تطبیقی...»، نیز قائمی، هاشمی، سراسر همۀ آثار؛ بدخشان، 29 بب‍‌).

در این مطالعه بنا داریم راهی متفاوت برای بازشناسی چارچوب کلی اندیشۀ اخلاقی صحیفه بیابیم؛ روشی که اولا، مبتنی بر باورهای کلامی خاصی نباشد و بدین‌سان، بتوان دستاوردهای بحث را بر پیروان دیگر مذاهب هم عرضه کرد؛ ثانیا، به جای مصداق‌یابی برای نگرشهای علوم اجتماعی و انسانی مدرن و سنتی، بحث را با تکیه بر داده‌های مُندرَج در خود صحیفه پیش بَرَد؛ ثالثا، بر ملاحظات انتقادی مورخانه، و گزاره‌ها و شواهدی عینی متکی باشد که حد الامکان تفسیرهای ذوقی مختلف را برنتابند.

می‌خواهیم با پیش بردن این مطالعه دریابیم: اولا، آیا ارزشهای اخلاقی مندرج در صحیفه، مجموعه‌ای از حکمتهای پراکنده را تشکیل می‌دهند، یا اجزای یک نظام منسجم و سازگار اخلاقی هستند؛ ثانیا، بر فرض انسجام درونی گزاره‌های اخلاقی صحیفه، مبانی نظام اخلاقی مندرج در این اثر چیست؛ ثالثا، در این اثر، بر چه شیوۀ سلوکی تأکید می‌شود.

بازشناسی اندیشۀ اخلاقی صحیفۀ سجادیه، افزون بر فواید عملی آشکار از نگاه متدینان و معتقدان، از منظر پژوهشگران تاریخ مکاتب اخلاقی در جهان اسلام نیز شایان توجه است. چنین مطالعه‌ای می‌تواند به بازشناسی یکی از کهن‌ترین تفکرات اخلاقی رایج در فرهنگ اسلامی بینجامد. به همین ترتیب، می‌توان با شناخت نظام اخلاقی مندرج در این اثر و پی‌گیری مطالعات مشابه، تاریخ مکاتب اخلاقی جهان اسلام را در دوره‌هایی بازشناخت که آثار باقی مانده از آنها بسیار محدود، و کوششها برای بازشناسی‌شان اغلب کم‌نتیجه است.

از دگر سو، با پی گرفتن چنین مطالعه‌ای، می‌توان به شناختی کلی و کلان از نظام اخلاقی صحیفه دست پیدا کرد و از آن، برای شناخت بهتر مفاهیم جزئی اخلاقی در این اثر بهره جست. نیز، می‌توان با پی‌جویی اندیشه‌های اخلاقی کلان صحیفه، شواهد و مؤیداتی برای مسئلۀ هویت و انتساب آن یافت؛ چه، می‌توان با این مطالعه دریافت که آیا کلیت نظام اخلاقی بازتابیده در اثر، نظامی منسجم و هماهنگ را تشکیل می‌دهد، یا نه ـ و لذا، می‌تواند برساختۀ اندیشۀ یک مؤلف باشد ـ یا نه (برای اشاره به ضرورت مطالعۀ تاریخ اندیشه‌ها در صحیفه، برای تاریخ‌‌‌‌‌‌گزاری آن، رک‍: پیرامون مقدم، 35).

پ) روش تحقیق

برای پاسخ گفتن به پرسشهای پیش‌گفته، شیوه‌ای را به کار خواهیم بست که مهروش و همکارانش در مطالعاتی چند پی گرفته‌اند (برای دو نمونه از این مطالعات، رک‍: مهروش، «اندیشۀ اخلاقی ابن مسعود»، 146؛ همو، «اندیشۀ اخلاقی شهید...»، 122). از منظر اینان، اخلاق دانش بحث در بارۀ ارزش خویها و رفتارهای آدمی است و ارزشمندی هر کنش یا منش، زمانی معنا دارد که کارکرد آن بسته به هدفی سنجیده شود. این هدف را مکاتب اخلاقی مختلف چون «کمال» یا «خیر اعلا» می‌شناسانند.

بر این پایه، برای شناخت یک مکتب اخلاقی کافی است بدانیم از نگاه پیروان آن، هستی چه ماهیتی دارد؛ انسان همچون یکی از موجودات این هستی، از چه ویژگیهایی برخوردار است؛ برای انسانی چنین در یک چنین هستی چه کمال یا خیر اعلا، یا وضعیت بهینه‌ای متصور است؛ و برای رسیدن بدان چه می‌توان کرد. شاید بتوان با کاربرد همین شیوه برای مطالعۀ نظام اخلاقی صحیفه، به درکی بی‌طرفانه، عینی، و روشمند از مکتب اخلاقی بازتابیده در این اثر دست یافت.

1. مبانی نظام اخلاقی صحیفه

چنان که گفتیم، در گام نخست باید با مطالعۀ صحیفه دریابیم چه درکی از هستی و انسان بر فضای کلی این اثر حاکم است.

الف) موجودات هستی

می‌توان در صحیفه اشارات فراوانی به موجودات مختلف دید؛ موجوداتی که گاه دیدنی، و گاه نیز نادیدنی هستند. از مهم‌ترین موجودات نامحسوسی که در صحیفه از آن بحث می‌شود، خدا ست. خدا موجودی مادی و محسوس نیست. بنابراین از راه حس نمی‌توان او را شناخت (صحیفۀ سجادیه[1]، 47/ 27). گرچه در صحیفه توضیح داده نمی‌شود که چه راهی برای شناخت خدا پیش روی انسان است، صفات فراوان ذات و فعل خدا به‌تفصیل بیان می‌شود؛ خواه صفات ثبوتیه، و خواه صفات سلبیۀ وی (برای مروری جزءنگرانه بر این صفات، رک‍: شمس آبادی، 12ـ13).

دیگر موجودات نامحسوسی که در صحیفه از آنها یاد می‌شود، فرشتگانند. هیچ تعریف مشخصی در صحیفه از فرشته ارائه نمی‌شود. بااینحال، توصیفات فراوانی از فرشتگان صورت گرفته است. گفته می‌شود که فرشتگان، کارگزاران الاهی هستند (3/ 22، 23)، خواهشهای نفسانی ندارند، هرگز دست از کار نمی‌کشند (3/ 7)، نیازمند آب و غذا نیستند (3/ 11)، فراوان و غیر قابل شمارش (3/ 22، 23)، و عمدۀ آنها ساکن آسمانند (3/ 6؛ برای دیگر صفات و نیز مراتب فرشتگان، رک‍: شمس آبادی، 14ـ 15).

مهم‌ترین مأموریتی که در صحیفه برای فرشتگان یاد می‌شود، رساندن پیامهای الاهی با رعایت امانت است (3/ 6، 10، 18). افزون بر این، فرشتگان از طرف خدا برای یارید مسلمانان فرستاده می‌شوند (27/ 8، 11، 47/ 61). بااینهمه، به نظر می‌رسد فرشتگان در نظام اخلاقی صحیفه، و در مسیر کوشش انسان برای رشد اخلاقی، نقش خاصی ندارند؛ جز آن که کارگزار خدایند و اگر ارادۀ خدا بدین تعلق گرفت که خیری به انسان رَسَد، ایفای نقش می‌کنند.

موجود نامحسوس دیگر که در صحیفه یاد شده، شیطان است. در صحیفه از شیطان 18 بار یاد می‌شود؛ اما این یادکرد با اشاره‌ای به جنس و ویژگیهای آفرینش او همراه نیست. در صحیفه، با مُسلَّم دانستن وجود شیطان در عالَم هستی، وی عامل فریب و گناه شمرده می‌شود که انسان را به معصیت وامی‌دارد. شیطان در صحیفه دشمن دیرینۀ خدا و انسان (44/ 3، 17)، وسوسه‌گر (42/ 10)، و رانده (23/ 6) است. او به اذن خدا بر انسان مسلط گشته (25/ 6)، جایگاهش در سینه (25/ 6)، و مهم‌ترین راه نفوذش هم قلب، یا همان ساحت عاطفی وجود انسان است (17/ 6).

در صحیفه به موجودات محسوس هستی نیز جسته ـ گریخته اشاره می‌شود. نمی‌توان در این اثر تمایز محسوسی میان جانداران و موجودات بی‌جان یافت؛ خاصّه با توجه بدان که در سراسر آن از جاندار دیگری جز انسان بحث نمی‌شود (برای تنها مثال نقض، رک‍: 27/ 6 «قطع نسل چارپایان»).

 بااینحال، به نظر می‌رسد به مجموعۀ محسوسات جهان، خاصه طبیعت بی‌جان در صحیفه از چند حیث توجه می‌شود: اولا، این موجودات همگی تحت فرمان الاهی و تدبیر خداوند قرار دارند (برای نمونه‌هایی از اشاره بدین معنا، رک‍: 43/ 2، 6/ 10، 27/ 6)؛ ثانیا، خدا آنها را در خدمت انسان قرار داده است (رک‍: 6/ 5، 19/ 5)؛ و ثالثا، همین موجودات خدمتگزار به انسان، خود نشانه‌های خدا نیز هستند (رک‍: 36/ 1، 43/ 2؛ نیز، برای تفصیل بحث از موجودات بی‌جان در صحیفه، رک‍: شمس آبادی، 16 بب‍‌).

در صحیفه از نظم هستی نیز بحث شده، و خَلق موجودات با اراده و حکمت الاهی پیوند خورده است. خداوند به حکمت خویش کارگزارانی برای امور آفریده، و حتی شیطان را نیز کار فرموده است. همان تدبیر و نظم که در میان موجودات نامحسوس برقرار شده، در میان محسوسات نیز برقرار است. از این منظر، خدا مقدار همه چیز را سنجیده، آنها را در راه هدفش آماده کرده، و برایشان پایانی قرار داده است (47/ 17ـ13). یک جا از این سخن می‌رود که خداوند برای شب و روز، اندازه و زمانی را مقدَّر کرده است، چنان که هریک را در دیگری فرو می‌بَرَد (6/ 4). جای دیگری در اشاره به نظم هستی گفته می‌شود خدا برای زندگانی هر جاندار، سرآمد خاص و مدت محدود معین کرده است (1/ 6).

ب) تفکیک زمانی هستی

بر پایۀ صحیفه هستی منحصر به این دنیا نیست؛ بلکه بعد از این دنیا زندگی دیگری خواهد بود که دارای اهمیت و اصالت است. از نگاه صحیفه دنیا فانی (32/ 21، 9/ 2)، مکار و نیرنگ‌باز (27/ 4)، فراموشگر انسان (53/ 3)، و کالای بی‌ارزش دنیا نیز، تنها وسیله‌ای برای رسیدن به قرب الاهی و دستیابی به بهشت است (30/ 6). نمی‌توان در صحیفه جز اشاره‌ای کوتاه به زندگی برزخی انسان یافت (1/ 12). بااینحال، توصیف قیامت را در آن می‌توان به‌تفصیل دید؛ همچنان که شرح مستوفایی از بهشت نیکان و عذاب گناهکاران داده شده است (برای تفصیل بحث در این باره، رک‍: شمس آبادی، 20 بب‍‌).

بر پایۀ صحیفه، میان دنیا و آخرت رابطه‌ای تعاملی برقرار است. روزی دنیا وسیله‌ای برای بندگی خدا ست (20/ 24)؛ هر چه خدا در این دنیا به انسان بدهد، نعمتی برای یاری وی در مسیر قرب است (30/ 6)، و هر چه هم که از انسان بازداشته شود، اندوخته‌ای برای آخرت او خواه بود (30/ 5). اعمال انسانها در دنیا همچون گردن‌بندی بر گردنشان آویخته خواهد شد (42/ 13). هر که کار نیک انجام دهد ده برابر پاداش خواهد داشت و هر که کار زشت کند کیفر خواهد دید (6/ 7، 45/ 12).

پ) انسان‌شناسی صحیفه

بر پایۀ صحیفه، وجود انسان از دو ساحت مختلف تشکیل شده است. اشارات صحیفه به ساحت جسمانی انسان بسیار است (برای نمونه، رک‍: 35/ 6). ساحت روحانی وجود انسان هم در صحیفه با تعبیر «نفس» یاد می‌شود. مثلا، یک جا به «خروج نفس از بدن» اشاره رفته است (4/ 17). بر پایۀ این اثر، نفس یا همان روح انسان مرکز عاطفی وجود او ست و آرامش یا ناآرامی فرد به کارکرد آن بازمی‌گردد. یک جا در صحیفه از «طُمأنینه» و دیگر جا از «وسوسۀ» نفس انسان می‌گوید (22/ 11، 51/ 11). حالاتی نیز همچون خوف (12/ 16)، احساس نیاز عاطفی (13/ 13)، رضایتمندی (35/ 3) و مانند آن همه در صحیفه به نفس نسبت شده‌اند.

بر پایۀ صحیفه انسانِ مرکب از جسم و نفس، در خلقت خویش از ویژگیهایی برخوردار شده که بر همۀ رفتارهای وی اثرگذار است (برای اشاره‌ای بدین معنا، رک‍: افخمی عقدا، سراسر اثر). مهم‌ترینِ این ویژگیها ضعف جسم و نفس است (برای تفصیل بحث از ویژگیهای انسان، رک‍: اسکوئیان، 15 بب‍‌). انسان بنده‌ای ناتوان در عمل، و بزرگ در آرزو (32/ 9)، و همیشه اسیر نفس خود است (53/ 1، 47/ 83). او در اثر همین ضعف نفس، گاه باطل را برمی‌گزیند (9/ 4) و اینچنین، روحش از شیطان پیروی می‌کند (16/ 24)، انسان فریب می‌خورد، و به کژراهه می‌افتد (32/ 27).

ضعف نفس یا همان مرکز عاطفی وجود سبب می‌شود انسان دچار غفلت گردد (16/ 23؛ 47/ 91، 47/ 124)، هنگام امتحان و بلا ناشکیبا (22/ 2)، و در جستجوی حاجاتش عجول (33/ 5) باشد، حسادت ورزد (22/ 12) و اینچنین، به روزی دیگران طمع بَرَد (20/ 3، 22/ 12)، یا حتی در اثر این حسادت به خدا نیز بدگمان شود (35/ 1ـ2)، و فراتر از این همه، وقتی نعمتهای خدا را وافر دید، سر به طغیان بردارد (14/ 5، 20/ 3).

پیامد این ضعف جسم و نفس، ناتوانی از شکر نعمت است (51/ 1، 37/ 1ـ4)؛ چیزی که انسان را از مرز انسانیت خارج می‌کند (1/ 9ـ8). ضعف نفس، موجب کندی در التفات به مواعد الاهی (51/ 10)، درخواست حاجت از غیر خدا (13/ 15)، و سرآخر، کشیده شدن به دوزخ (16/ 24) می‌گردد.

انسان با چنین ضعف بزرگی، تنها با هدایت خدا می‌تواند راه یابد (13/ 25، 20/ 22، 49/ 1)، و البته، تنها خدا چنین هدایتی فراروی وی نهاده است (47/ 28)؛ هدایتی راستین (13/ 20، 20/ 5، 20/ 22، 49/ 1) که فرد با آن به راه راست (9/ 6) یا استوارترین راه (14/ 13)، رهنموده می‌شود. این هدایت الاهی بسیار پردامنه است و همۀ اقسام الهامات درونی به تک تک اشخاص، و هم ارسال پیام از طریق پیشوایان دین را دربرمی‌گیرد (برای تفصیل بحث، رک‍: اسکوئیان، 17ـ19).

پا به پای بحث در بارۀ عوامل هدایت انسان، در صحیفه از عوامل گمراهی نیز، بحث می‌شود. شیطان چون عامل برونی، و جهل و ضعف نفس چون عوامل درونی، مایۀ اضلال فرد و دست نیافتنش به هدایتند. شیطان در قلب فرد، یعنی مرکز کنترل احساسات او خانه می‌کند (25/ 6) و با کاربرد نیرنگها (25/ 7)، و آراستن باطل (1ـ2، 7، 32/ 16، 37/ 9)، انسان را فریب می‌دهد (رک‍: اسکوئیان، 19ـ20). افزون بر شیطان، جهالت یا ناآگاهی و بی‌خبری فرد (16/ 23، 27/ 3، 42/ 5)، و بی‌اختیاری و ضعف امساک و زود از جا دررفتنش (53/ 4)، دنیادوستی (34/ 4، 47/ 108ـ109، 52/ 9)، و آرزوهای دراز (29/ 1، 52/ 8)، دیگر عوامل بازماندن فرد از هدایت و رشد هستند.

خداوند همین انسان ضعیف را که خطرها در کمین او ست، از میان مخلوقات مختلف خویش برگزیده، بدان عنایتی ویژه روا داشته (1/ 18)، احسان و فضل خویش را شامل حالش کرده (16/ 10، 49/ 14، 51/ 2)، روزیش را تعهد نموده (29/ 3)، و حتی با نافرمانیهای او احسان خود را از وی دریغ نداشته است (49/ 13؛ نیز برای تفصیل بحث از عنایات خداوند به انسان، رک‍: اسکوئیان، 21 بب‍‌).

خدا بعد از این عنایت خاص، انسان را به امر و نهی خود می‌آزماید (1/ 21). مهم‌ترین جلوۀ این آزمون، سنجش قدرشناسی انسان در هنگام وفور نعمت است (20/ 22، نیز رک‍: 1/ 21). امتحانهای دیگری هم پیش رو ست؛ مثلا وقتی نعمتی کمتر از دیگری در اختیار وی باشد، آزموده می‌شود که حسد می‌برد، یا نه (35/ 2). انسان در همۀ آزمونهای پیش رو، می‌تواند به دعا از خدا مدد جوید. خدا بی‌دعا هم البته نعمت فراوان داده است (رک‍: سراسر دعای 49)؛ اما باز دعا رخصتی است برای گفتگو با خدا تا هر کجا باشد، راز خویش با او در میان گذارد (51/ 11). خدا چنین مقدر کرده است که انسان از کسی جز خود وی نتواند حاجتی بگیرد (1/ 19).

او خود به دعا کردن فرمان داده، و اجابت را ضامن شده است (12/ 10، 16/ 13، 25/ 9، 31/ 11، جم‍‌). رابطۀ خدا با انسان به نعمت بخشی، امتحان، و هم شنیدن دعای انسان در طول دورۀ امتحان محدود نمی‌شود. حتی اگر انسان در این امتحان شکست نیز بخورد، خدا توبه پذیر است (رک‍: سراسر دعای 12، 16، 31، 38، 39؛ همچنین، برای مطالعۀ مفهوم استغفار در ادعیۀ مختلف صحیفه، رک‍: اسکوئیان، 24ـ 25؛ نیز حسینی شاهرودی و شریعتی، سراسر اثر).

پی نوشت:

[1]. در سراسر این اثر برای ارجاع به نقلها از صحیفۀ سجادیه، نخست شمارۀ دعا در صحیفۀ کامله ذکر گردیده، و سپس به فاصلۀ خطی مورّب، شمارۀ فقرۀ حاوی آن مطلب در صحیفه، بر پایۀ فقره‌بندی اعمال شده در صحیفۀ سجادیه با تصحیح و ترجمۀ حسین استادولی (رک‍: منابع) ذکر گردیده است. برای نمونه، 47/ 3 یعنی مطلب در دعای چهل و هفتم صحیفه، بند سوم، آمده است.

مراجع

1ـ آقابزرگ طهرانی، محمد محسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دار الاضواء، 1403ق/ 1983م.

2ـ ابراهیمی‌فر، علی اصغر، بررسی نظام تربیتی صحیفۀ سجادیه، قم، مرکز پژوهشهای صدا و سیما، 1385ش.

3ـ ــــــــــــــــــــ «مبانی، اصول، روشها، و اهداف تربیتی در صحیفۀ سجادیه»، معرفت، شم‍ 57، شهریور 1381ش.

4ـ احتشامی‌نیا، محسن، «بایسته‌های پژوهشی درونمایۀ صحیفۀ سجادیه»، سفینه، شم‍ 9، زمستان 1384ش.

5ـ احمدوند، فردین، «بررسی اصول اخلاقی اجتماعی در صحیفۀ سجادیه»، پژوهشهای اخلاقی، سال دوم، شم‍ 5، پاییز 1390ش.

6ـ اخوان کاظمی، بهرام، «دکترین و سیاستهای دفاعی ـ امنیتی در صحیفۀ سجادیه»، الف، حکومت اسلامی، شمارۀ 44، تابستان 1386ش. ب، سیاست دفاعی، شم‍ 61، زمستان 1386ش.

7ـ اسکوئیان، عباس، و شمس آبادی، آرزو، «انسان در صحیفۀ سجادیه»، صحیفۀ مبین، سال بیستم، شم‍ ‌56، پاییز و زمستان 1393ش.

8ـ افخمی عقدا، رضا و دیگران، «مضامین مشترک انسان‌شناسی در صحیفۀ سجادیه و اشعار منسوب به امام سجاد (ع)»، ادب عربی، شم‍ 1، بهار و تابستان1393 ش.

9ـ بدخشان، نعمت الله، «توبه از نگاه عقل و نقل با مروری بر صحیفۀ سجادیه»، عقل و دین، دانشگاه تهران، شم‍ 7، پاییز و زمستان 1391 ش.

10ـ پاکتچی، احمد، «اخلاق دینی»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، جلد هفتم، تهران، 1377ش.

11ـ ـــــــــــــــــــــ «ابوالمفضل شیبانی»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، جلد ششم، تهران، 1373ش.

12ـ پهلوان، منصور«مبانی اخلاقی در صحیفۀ سجادیه»، سفینه، شم‍ 8، پاییز 1384ش.

13ـ پیرامون مقدم، مریم، دسته‌بندی خصال اخلاقی در صحیفۀ سجادیه، پایان نامۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه آزاد اسلامی تهران شمال، 1389ش.

14ـ ترکاشوند، مهدی و دیگران، «تجلی عاطفه و جایگاه آن در صحیفۀ سجادیه»، ادب عربی، شم‍ 1، دورٔۀ 4، بهار1391ش.

15ـتقوی نسب، نجمه و میر شاه جعفری، ابراهیم، «اصول بهداشت روانی از منظر صحیفۀ سجادیه»، مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شم‍ 3، پاییز و زمستان 1387ش.

16ـ حسینی اشکوری، جعفر، «اجازات روایی صحیفه در قرن یازدهم»، سفینه، شم‍ 9، زمستان 1384ش.

17ـ حسینی جلالی، محمد حسین، دراسه حول الصحیفه السجادیه، بیروت، اعلمی، 1421ق.

18ـ حسینی شاهرودی، مرتضی و شریعتی، فهیمه، «بررسی مفهوم استغفار در صحیفۀ سجادیه»، علوم قرآن و حدیث، شم‍ 86، بهار و تابستان 1390ش.

19ـحکیم، محسن، «کتاب‌شناسی تفصیلی شروح و ترجمه‌های صحیفه»، کتاب ماه دین، بخش اول، شم‍‍ 49ـ50، آبان و آذر 1380ش؛ بخش دوم، شم‍ 51ـ52، دی و بهمن 1380 ش؛ بخش سوم و پایانی، شم‍ 53ـ54، اسفند 1380 و فروردین 1381 ش.

20ـدده‌بیگی، محسن، «مرگ در صحیفۀ سجادیه»، بینات، شم‍ 68، زمستان 1389ش.

21ـدریابیگی، محسن، «بررسی تطبیقی مفهوم صدق در قرآن، روایات، و صحیفۀ سجادیه»، پژوهش دینی، شم‍ 17، پاییز 1387ش.

22ـ ــــــــــــــــــــ «مرگ اندیشی در صحیفۀکاملۀ سجادیه»، اندیشۀ نوین دینی، سال هشتم، شم‍ 29، بهار و تابستان 1391ش.

23ـسبحانی‌نژاد، مهدی و علیین، حمید، «درآمدی بر ابعاد و زمینه‌های تربیت در صحیفۀ سجادیه»، مشکوه، شم‍ 91، تابستان 1385ش.

24ـسجادی، احمد، «بایسته‌های پژوهشی در بارۀ صحیفۀ سجادیه»، سفینه، شم‍ 6، بهار 1384ش.

25ـسروش، عبدالکریم، بسط تجربۀ نبوی، تهران، صراط، 1378ش.

26ـ سلیمانی، مصطفی، «درآمدی بر نظام تربیتی و انسان‌شناسی از منظر صحیفۀ سجادیه»، راه تربیت، شم‍ 15، تابستان 1390ش.

27ـ شریفی، مرضیه، «درآمدی بر رویکرد اسلامی درمان افسردگی با محوریت صحیفۀ سجادیه»، معرفت، شم‍ 174، خرداد 1391ش.

28ـ شمس آبادی، آرزو، اندیشۀ اخلاقی بازتابیده در صحیفۀ سجادیه، پایان نامۀ کارشناسی ارشد اخلاق و تربیت اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد آزادشهر، 1392ش.

29ـ صحیفۀکاملۀ سجادیه، منسوب بن امام زین العابدین علی بن حسین (ع)، به کوشش و با ترجمۀ حسین استاد ولی، قم، الهادی، 1383ش.

30ـصدرایی خویی، علی، «صحیفۀ سجادیه به روایت ابن مالک»، علوم حدیث، شم‍ 29، پاییز 1382ش.

31ـقائمی، علی، و دیگران، «بررسی مبانی تربیت اجتماعی از دیدگاه امام سجاد (ع) در صحیفۀ سجادیه»، روان‌شناسی تربیتی، شم‍ 17، تابستان 1389ش.

32ـ کریمی، احمد، «مسئولیت پذیری اجتماعی در دعای مکارم الاخلاق»، پژوهشهای اخلاقی، سال اول، شم‍ 4، تابستان 1390ش.

33ـ مجتهد شبستری، محمد، «ایمان»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی، جلد دهم، تهران، 1380ش.

34ـ مجلسی، محمد تقی، رساله در بیان اسانید و طرق مؤلف در نقل صحیفۀ سجادیه، ضمن بحار الانوار محمد باقر مجلسی، جلد صد و هفت، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق/ 1983م.

35ـ مردمی، ابوالقاسم، «در جستجوی الگوی رفتاری از دعای مکارم الاخلاق»، مصباح، شم‍ 76، مرداد و شهریور 1387ش.

36ـ مرزوقی، رحمت الله، «انسان و تربیت از منظر صحیفۀ سجادیه»، اندیشۀ دینی، شم‍‌ 15، تابستان 1384ش.

37ـمقامی، حمید و میر شاه جعفری، ابراهیم، «رهیافتی به نظام تربیتی اسلام از نگاه صحیفۀ سجادیه»، اندیشۀ دینی، شم‍ 15، تابستان 1384ش.

38ـ ملا سلیمانی، فرشته و دیگران، «بررسی مبانی تربیت اجتماعی از دیدگاه امام سجاد (ع) در صحیفۀ سجادیه»، روان‌شناسی تربیتی، شم‍ 17، تابستان 1389ش.

39ـموسوی بروجردی، حسن، «پژوهشی در نسخۀ شهید اول از صحیفۀ سجادیه»، ترجمۀ محمود نظری، سفینه، شم‍ 7، تابستان 1384ش.

40ـ مهروش، فرهنگ، «اندیشۀ اخلاقی ابن مسعود»، پژوهشنامۀ اخلاق، سال هفتم، شم‍ 24، تابستان 1393ش.

41ـ ــــــــــــــــــــ «آیینهای ذکر در روایات اسلامی و جایگاه و کارکرد اجتماعی آنها»، صحیفۀ مبین، سال نوزدهم، شم‍ 53، بهار و تابستان 1392ش.

42ـ ــــــــــــــــــــ «تاریخ انگارۀ ذکر در فرهنگ اسلامی»، مطالعات قرآن و حدیث، شم‍ 13، بهار و تابستان 1394ش.

43ـ ــــــــــــــــــــ هویت وانتساب صحیفۀ سجادیه با تکیه بر شاخصه‌های متن، پایان نامۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن حدیث، دانشگاه امام صادق (ع)، 1382ش.

44ـ ــــــــــــــــــــ و کامیاب، رضوان، «اندیشۀ اخلاقی شهید عبدالحسین دستغیب و خاستگاه قرآنی آن»، صحیفۀ مبین، سال بیستم، شم‍‌ 55، بهار و تابستان 1393ش.

45ـ هاشمی شاه قبادی، رضا، «سیرۀ تربیتی امام سجاد (ع) در دعای مکارم الاخلاق»، نیستان ادیان و مذاهب، شم‍ 3، پاییز و زمستان 1390ش.

نویسنده:

حامد خانی (فرهنگ مهروش)

دو فصلنامه صحیفه مبین شماره 57