ابوجعفر محمد بن شهر آشوب 841 سال پيش، 16 شعبان سال 588 هجری قمری ابن شهرآشوب ملقب به «عزالدين» و «‌رشيدالدين» مفسر، محدث، اديب و فقيه امامی‌مذهب ايرانی‌تبار وفات يافت. او در طبرستان به دنيا آمد، اما در دوره سلجوقيان بنا به علل مذهبی به ناچار ايران را ترك كرد و به حلب رفت. وی از علمای شيعه زمان خود و مورد قبول و احترام اهل تسنن نيز بود.

وی در 8 سالگی قرآن را بطور كامل حفظ كرد. ابن‌شهر آشوب از بزرگانی چون «زمخشری»، «محمدغزالی» و «خطيب خوارزمی» اجازه نقل حديث داشت. او در سرودن شعر نيز از طبعی روان برخوردار بود و اشعاری نيكو می‏‎سرود. نمونه‎ای از اشعار وی در فضائل ائمه‌اطهار (ع) به طور پراكنده در كتاب مناقب آمده است.

اين دانشمند بلند‌آوازه شيعه يكی از بزر‌گ‌مردان تاريخ است كه زندگی و آثارش سراسر درس عبرت، معنويت، شور و شوق و الگوی ايمان و تلاش است. او در طول زندگی پربار خويش همواره در راه احيای مكتب انسان پرور اهل‌بيت(ع) و رشد و استحكام حوزه‌های علوم اسلامی كوشش فروانی از خودش نشان داد. دانشمندی كه در تمام علوم اسلامی مقامی بس بلند به دست آورد و در تربيت شاگرد و تحقيق و تصنيف تا واپسين لحظات زندگی تلاش كرد.

جد او شيخ شهر آشوب بن كياكی ، دانشمندان بزرگ شيعه و از مردم ساری بود كه در گروه شاگردان نامی و ممتاز شيخ طوسی (متوفی 460 ق) به شمار می‌رفت. پدرش شيخ علی فرزند شيخ شهر آشوب نيز از فقيهان و محدثان فاضل و از دانشمندان بزرگ شيعه محسوب می‌شدكه در تربيت فرزند خويش از جان و دل تلاش كرد.

«متشابه‌القرآن و مختلفه»، «مناقب آل ابی‌طالب(ع)؛ «معالم العماء»؛ «مناقب‌النوصب»، «مخزون المكنون فی عيون‌الفنون»، «الطرائق فی الحدود و الحقائق»، «مائدة‌الفائدة»، «امثال فی الامثال»، «الاسباب و النزول علی مذهب آل‌الرسول»، «الحاوی»، از مهم‌ترين آثار ابن‌شهر آشوب است

وی رفته رفته هم‌چون ديگر كودكان هم‌سن و سال خود رشد می‌كرد و بزرگ می‌شد، اما فرقی كه با ديگران داشت اين بود كه در دامن خانواده‌ای روحانی‌، دانش‌پرور و تربيت‌شناس پرورش می‌يافت. همان طور كه گفته شد وی چون به هشت سالگی رسيد تمام قرآن را حفظ كرده بود و از اين به بعد او را حفظ يا حافظ قرآن لقب دادند. اين‌شهر آشوب بعد از فراگيری قرآن و دروس مقدماتی و ادبی به تحصيل علوم و معارف دينی مثل فقه و اصول، حديث، رجال، كلام و تفسير پرداخت.

آغاز و انجام تحصيلات عالی او دقيقا معلوم نيست، اما همين قدر معلوم است كه در نزد پدر و جدش و بزرگانی چون شيخ طوسی، «عبدالواحد آمدی» و «قطب‌الدين راوندی» سطوح عالی علم و ادب را گذراند، ولی از آن‌جا كه آن بزرگان هر يك در شهر و دياری دور از هم زندگی می‌كردند به اين نتيجه می‌رسيم كه ابن شهر آشوب در راه كسب علم و معرفت و برای استفاده از محضر دانشوران بزرگ شيعه در اواخر قرن پنجم و اوايل قرن ششم هجری سا‌ل‌ها از اين شهر به آن شهر و از اين ديار در حال مهاجرت و گشت و گذار بوده است.

شيخ «شهر آشوب» جد بزرگوار وی؛ شيخ علی، پدرش؛ «واعظ نيشابوری» معروف به «صاحب روضة‌الواعظين» و «قتال نيشابوری»؛ شيخ «ابو علی فضل بن حسن طبرسی»، مفسر بلند‌آوازه شيعه؛ «ابو منصور طبرسی»، نويسنده كتاب رجالی خود «معالم العلماء»؛ قاضی «سيد‌ناصح‌الدين آمدی»، «ابوالفتوح رازی»؛ «سيد‌ضياء‌الدين فضل‌الله راوندی كاشانی»؛ «قطب‌الدين راوندی»؛ «أبوالحسن علی بن ابی‌القاسم بيهقی»، معروف به ابن قندی از اساتيد مشهور او بودند.

هم‌چنين ابن‌شهر آشوب از محضر گروهی از علمای اهل سنت نيز تحصيل كرده است كه مشهورترين آن‌ها عبارتند‌ از: «ابوعبدالله محمد بن احمد نطنزی»، «جارالله زمحشری معتزلی» ابن‌شهر آشوب پس از ساليانی اقامت در حوزه‌های علميه ايران و استفاده از محضر دانشمندان و اساتيد بزرگ و مسافرت‌های علمی در سرزمين‌‌های مختلف ايران مانند مازنداران، مشهد مقدس، نيشابور، سبزوار، ری، كاشان، اصفهان و همدان در سال 547 ق. با كوله‌باری از دانش و معنويت از شهر همدان به بغداد عزيمت كرد.

وی در بغداد كه پايتخت بنی‌عباس و مشهورترين مركز علوم اسلامی آن روزگار بود و دانشمندان زيادی در آن علوم و فنون مختلف پرداخت و هم در آن رشته‌‌ها كتاب‌‌ها نوشت. ابن‌شهر آشوب از همان سا‌ل‌های جوانی كه در ايران و عراق مشغول تحصيل بود، تدريس هم می‌كرد. با اين‌كه در زمان ابن‌شهر آشوب دانشمندان عالمان بزرگی وجود داشتند كه مورد احترام مردم و از جايگاه ويژه‌ای برخوردار بودند، در اين ميان ابن‌شهر آشوب امتياز و برجستگی خاص داشت و مقام علمی و موفقيت او از ديگران نمايان‌تر بود.

شيخ «شهر آشوب» جد بزرگوار وی؛ شيخ علی، پدرش؛ «واعظ نيشابوری» معروف به «صاحب روضة‌الواعظين» و «قتال نيشابوری»؛ شيخ «ابو علی فضل بن حسن طبرسی»، مفسر بلند‌آوازه شيعه از اساتيد مشهور او بودند

اوائل دوران خلفت مستضيئی، ابن‌شهر آشوب در بغداد بود و مشتضيئی در تقويت افكار و گسترش عقايد و اقتدار علمای حنبلی سعی و كوشش می‌كرد. رفته رفته فعاليت‌های چشمگير ابن شهر آشوب از سوی مخالفان ناديده انگاشته می‌شد و او را تضعيف می‌‌‌كردند. از اين‌رو بغداد ديگر مكان مناسبی برای ارائه فعاليت ابن شهر آشوب نبود. وی بغداد را به قصد شهر تاريخی حله ترك كرد و به آن ديار مهاجرت كرد. ابن‌شهر آشوب در سال 567 ق. كرسی درس خود را در حله رونق بخشيد و شروع به تدريس و تربيت شاگرد كرد و پس از ساليان دراز، حله را ترك كرد و به شهر موصل رفت و پس از اقامت زيادی در موصل سرانجام به شهر حلب (شهر ستارگان) هجرت كرد.

ابن‌شهر آشوب قهرمان عرصه قلم و نگارش بود. او در اكثر علوم اسلامی اعم از فقه، اصول، كلام، حديث، تاريخ، تفسير، رجال و ...تأليفات و تصنيفاتی ارزنده، آموزنده و بی‌سابقه از خود به يادگار گذاشته كه هر يك در نوع خود مهم و نشانگر نبوغ فكری و مقام والای علمی نويسنده آن است؛ آثاری كه همواره مورد توجه و عنايت علمان و دانشمندان قرار گرفته است.

«متشابه‌القرآن و مختلفه»، «مناقب آل ابی‌طالب(ع)؛ «معالم العماء»؛ «مناقب‌النوصب» و شانزده اثر «مخزون المكنون فی عيون‌الفنون»، «الطرائق فی الحدود و الحقائق»، «مائدة‌الفائدة»، «امثال فی الامثال»، «الاسباب و النزول علی مذهب آل‌الرسول»، «الحاوی»، «الاوصاف»، «المنهاج»، «الفصول فی النحو»، «الجديده»، «انساب آل ابی‌طالب»، «الاربعين حديثنا»، «نخب الاخبار»، «الخصايص الفاطميه»، «بيان‌التنزيل»، «المواليد» از مهم‌ترين آثار اوست.

سرانجام ابن‌آشوب، فقيه فرزانه اهل‌بيت عصمت و طهارت(ع) پس از گذراندن صد سال عمر و حدود هفتاد سال خدمت پرتلاش به تشيع، با تحصيل، تعليم و تربيت، تحقيق و ترويج احكام الهی و تحمل محنت‌های بسيار در راه دين و استحكام حوزه‌های علوم دينی و رفع مسائل اجتماعی مردم و مشكلات شخصی زندگی در شهر حلب به ديار باقی پر كشيد و پيكر عزيزش را در نزديكی شهر در دامنه كوه جوشن، در جوار مرقد حضرت محسن بن ابی‌عبدالله الحسين(ع) دفن شد.*

*منابع: پايگاه اطلاع‌رسانی حوزه نت، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ويكی‌پديای فارسی و ... .