در هر جامعه اي سازمانها كاركردهاي مهمي را دارا هستند، برخي براي حيات قتصادي جامعه،  برخي اجتماعي، برخي سياسي و  برخي نيز براي حيا ت فرهنگي نقش آفريني مي كنند. در عصر كنوني كارآيي سازمانها در دستيابي به اهداف ارزش و اهميت فراواني دارد. در گذشته کارکرد تربیت، آموزش و آماده سازی برای زندگی اجتماعی تقریبا توسط خانواده صورت می گرفت. اما امروزه تمامی ارگانها و نهادها و سازمانها بر اساس ضوابط تعریف شده، تخصصی ترعمل می كنند و خانواده کارکردهای مختلف خویش را به سازمانها و نهادهای گوناگون واگذار نموده است برای مثال کارکرد تعلیم و تربیت به آموزش و پرورش، سرگرمی و تفریح به رسانه های ارتباط جمعی، آموزشهای تخصصی به مراکز فنی و حرفه ای و مراکز آموزش عالی و سایر کارکردها بدین صورت بین نهادهای مختلف توزیع شده است.

هر سازماني در جامعه نقش و وظيفه خاص خود را را دارد وظيفه اصلي كساني كه داراي قدرت معنوي هستند، حفظ نظم اجتماعي، هماهنگي و وحدت در جامعه است. در واقع تاكيد بر نظم معنوي بر كسب شايستگي هاي اخلاقي است. در جامعه اسلامي ارزش معنوي تاثيرگذارتر از ارزش اقتصادي و پايگاه فردي مي باشد. خوشبختي در صورتي تامين مي شود كه آرزوهاي بزرگ فردي در راستاي تامين منافع عمومي و در چارچوب دين و دستورالعمل هاي آن قرار گرفته و تامين شود زيرا جدايي نفع عامه و نفع شخصي موجب بي هنجاري در جامعه مي گردد. از آنجائي كه يكي از اهداف سازمان تبليغات اسلامي شناسايي، ساماندهي، نظارت و حمايت تشكلهاي ديني مردم نهاد مي باشد، به عنوان عامل همبستگي بين فرد و جامعه نقش كليدي ايفا مي كند. به عبارتي از طريق تنظيم رفتار فرد بوسيله آموزه هاي ديني ، زمينه خوشبختي دنيوي و نشان دادن راه سعادت اخروي براي آحاد جامعه را فراهم مي كند.

همه سازمانها با هر شكل و اندازه از افرادي كه هر كدام نقشي را ايفا مي كنند، تشكيل شده اند اما در صورتي اين نقشها اهميت دارند كه ويژگيهاي كلي سازمان در نظر گرفته شود. هر سازمان علاوه بر ويژگيهاي عام سازماني داراي ويژگيهاي منحصر بفرد همچون تعداد نفرات، تمركز اقتدار و تصميم گيري  ، تخصصي شدن، پيچيدگي وظايف، كاركردها و روابط متقابل ميان اجزا و قسمتهاي تشكيل دهنده     مي باشد. آنچه در اين بين اهميت دارد ضرورت وجود نظم معنوي (پايبندي اخلاقي ) در كنار نظم دنيوي ، ثروت اقتصادي و قدرت اجتماعي است. اگر انسان متخلق به اخلاق حسنه نباشد در برابر پيشرفتهاي تكنولوژيكي و علمي طغيان كرده و از آنان در جهت سركوب همنوعان خود و كسب منافع فردي بهره خواهد جست كه حملات اتمي و شيميايي و اشغال مناطقي از جهان توسط استعمارگران نمونه هايي از سوء استفاده از تكنولوژي در سطح بين المللي است. اما در سطح جامعه نيز ممكن است به صورت پايمال كردن حقوق اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي نمود پيدا كند. پايه گذاري انقلاب اسلامي توسط حضرت امام خميني (ره) و حاكميت اسلام ناب محمدي (ص) در كشور ضرورت توجه به اخلاقي سازي جامعه و پايبندي به آموزه هاي ديني و خلا ناشي از وجود دستگاه مستقلي كه اين مهم را بر عهده گيرد ، موجبات صدور فرمان تاسيس سازمان تبليغات اسلامي در يكم تيرماه 1360 از سوي بنيانگذار انقلاب اسلامي رافراهم ساخت .  

 

مهمترین دلایل مطالعه سازمانها عبارتند از :

1- آشنایی با ساختار و کارکرد سازمانها برای بسیاری از مردم که بطور مستقیم و غیر مستقیم با سازمانها کار می کنند و یا عضو سازمان هستند سودمند بوده و آنها به نقش خود در سازمان و اهمیت وظایفشان در ارتباط با دیگران پی می برند.

2- روسای سازمانها و مدیران نیز از مطالعه سازمان سود می برند.آنها می توانند تغییراتی را که          می خواهند در ساختار وظایف بوجود آورند به گونه موثری برنامه ریزی کنند. و از آنجا که پویایی و ماندگاری سازمان نقش مهمی در دستیابی به هدفهایش دارد، برای دستیابی موفقیت آمیز به هدفهای سازمان، سازگاری با شرایط محیطی ضروری است. همچنین می تواند به بهبود کنشهای متقابل میان سرپرستان و کارکنان و ایجاد روحیه همکاری و هماهنگی بیشتر و در نتیجه افزایش بهره وری و رضایت بیشتر کارکنان کمک کند.

3- شناخت ساختار، اهداف و کارکردهای سازمان بر شیوه نگرش کارکنان و افرادی که با سازمان تعامل و همکاری دارند، تاثیر مثبت می گذارد.

در این مقاله ما در صدد ارائه تصویر کلی از سازمان تبلیغات اسلامی با رویکرد مقایسه ای نسبت به سازمانهای دیگر هستیم تا هم کارکنان و هم تشکل های زیر مجموعه و علاقمندان با ساختار سازمان و اهداف و ظایف آن آشنایی بیشتری کسب نمایند.

انواع سازمان

در یک تقسیم بندی کلی انواع سازمان بر حسب الگوهای اطاعت به چهار نوع تقسیم می شود:

1-اجباری: اردوگاههای متمرکز، زندانها، مراکز تادیبی، اتحادیه های اجباری، اردوگاههای کار اجباری

2-مادی: صنایع مختلف، اتحادیه های سوداگری، سازمانهای کشاورزي و ...

3-هنجاری : سازمانهای مذهبی، ساختارهای ایدئولوژیکی، بیمارستهانهای عمومی، مدارس، آموزش عالی و دانشگاهها، موسسات داوطلبانه، بیمارستانهای روان درمانی

4-ساختارهای دوگانه:

الف: هنجاری – اجباری: واحدهای عملیاتی (نیروهای انتظامی و پلیس)

ب: مادی – هنجاری : اکثر اتحادیه ها

ج) مادی – اجباری: بعضی واحدهای زراعی، شهرکهای شرکتی و کشتیها

 

از آنجائی که سازمان تبلیغات اسلامی در جهت تقویت و اصلاح بعد معنوی و اخلاقی افراد جامعه و لزوم پیروی از هنجارهای اجتماعی منطبق بر اسلام عمل می نماید، جزو سازمانهای هنجاری است که بدون توقع مادی و اعمال اجبار علاقمندان به برنامه های فرهنگی، مذهبی و قرآنی را بصورت داوطلبانه و در قالب تشکل های تعریف شده و ساختارمند، سازماندهی نموده و با بکارگیری نیروهای متخصص و تحصیل کرده حوزوی و دانشگاهی و بهره گیری ازتکنولوژی های نوین و در راستای سیاستهای کلی نظام ارائه خدمت می نماید.

 هدف های سازمان

در مطالعه سازمان هدف های سازمان به لحاظ کارکردهای زیر اهمیت بنیادی دارند:

1- با ترسیم وضعیتی که سازمان در صدد تحقق آن در آینده است، به فعالیتهای سازمان جهت می دهد.

2- رهنمودهايی هستند كه فعالیت سازمان را تعیین می کنند.

3- منبع مشروعیت سازمان را تشکیل داده و فعالیتها و وجود سازمان را توجیه می کنند.

4- معیاری هستند که اعضای سازمان و افراد خارج ازسازمان بوسیله آن می توانند موفقیت و اثربخشی و کارآیی آن را ارزیابی کنند.

 همه سازمانها برای دستیابی به هدف یا هدف هایی فعالیت می کنند. بنابراین تعریف دقیق اهداف سازمان در شناساندن آن به افراد جامعه کمک شایانی خواهد نمود.

عوامل متعددی در تعیین اهداف سازمان نقش دارند از قبیل
الف- بخشها و واحدهای سازمان
ب- شخصیتها (رئیس سازمان و ...)
ج- عوامل محیطی (اجتماع و مقتضیات آن)
د- برخی قوانین و مقررات
ر- سازمانهای دیگر

در خصوص عوامل تاثیرگذار بر سازمان تبلیغات اسلامی باید گفت اهداف سازمان بطور مشخص و کامل تعریف شده و مهمترین اهداف  و وظایف آن را در کلام امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری می توان یافت. زیرا دستور تاسیس سازمان تبلیغات اسلامی در سال 1360 بوسیله امام راحل (رضوان الله تعالي عليه) صادر گردیده است و هر گونه تغییر در اساسنامه آن با موافقت مقام معظم رهبری صورت می گیرد.

سیاست گذاری، برنامه ریزی، هدایت، ساماندهی، پشتیبانی و نظارت بر تبلیغات دینی – مردمی، زمینه سازی برای یافتن نیروهای مومن و تاسیس تشکل های لازم و برنامه ریزی و هماهنگی به منظور تقویت و هدایت مداوم انجمن های اسلامی، تلاش در جهت احیاء و اشاعه معروف، فرهنگ و تاریخ تشیع از همه راههای ممکن، با تاکید بر وحدت مذاهب اسلامی و حراست از آن با همکاری مراجع و نهادهای زیربط، تحقیق و بررسی در خصوص تبلیغات سوء و تهاجم فرهنگی دشمنان و شناسایی و تحلیل ترفندهای تبلیغی علیه اسلام و انقلاب اسلامی، انجام مطالعات راهبردی و بررسی های کاربردی در زمینه نیازهای فرهنگی اقشار مختلف جامعه،  به ويژه جوانان و طراحی برنامه ها و شیوه های تبلیغی نوین و اصلاح و احیای روش های سنتی در تبلیغات اسلامی، تدوین و انتشار کتب و نشریات مناسب و ضروری ، به منظور معرفی فرهنگ و تمدن اسلامی و تبیین مواضع انقلاب اسلامی و انجام پژوهش های لازم ، به ویژه در زمینه نظام تربیتی و مبانی سیاسی – اقتصادی و فرهنگی حکومت اسلامی و حمایت از پژوهشگران متعهد و ... از جمله فعالیتهای این سازمان است.  

اهداف کلی سازمان

1- احیاء و اشاعه اندیشه تابناک اسلام و تقویت روح عبودیت الهی و ترویج اخلاق اسلامی در میان مردم ، بویژه نسل جوان

2- دفاع از اصول اسلام ،نظام مقدس جمهوری اسلامی و شناخت توطئه های فرهنگی – تبلیغی بیگانگان و تبیین انحطاط و بطلان مکتب های الحادی و انحرافی و مبارزه با آفت های التقاط و تحجر با تکیه بر جامعیت اسلام

3- گسترش کمی و کیفی دینی مردم و سنت های ملی در این راستا و برانگیختن احساس مسئولیت عمومی در قبال اسلام و نظام مقدس جمهوری اسلامی با ارتقاء و رشد بینش اسلامی بویژه در میان نسل جوان.

امروزه سازمان با رصد رویدادهای مختلف ملی و بین المللی از روشهای متنوع تبلیغی متناسب با موضوعات پیش رو استفاده می کند برای مثال دشمنان اسلام و انقلاب اسلامی ایران با برنامه های مختلف و تهاجم فرهنگی سعی در تغییر اندیشه و ایده نسل جوان جامعه از راههای مختلف از جمله پخش برنامه های ماهواره ای، گسترش سایتهای ضد اخلاقی، دامن زدن به گسترش نحله های انحرافی و... دارند، سازمان با تهیه و پخش برنامه های مختلف از طریق رسانه ملی و توزیع سی دی و کتابچه، برگزاری گفتمانهای دینی در سطح مدارس، مساجد و دانشگاهها، اعزام مبلغ به نقاط مختلف شهری و روستائی، مدارس، ادارات و دانشگاهها، آموزش كاركنان دولت، برگزاری دوره های آموزشی عمومی و تخصصی و مسابقات مختلف در زمینه قرآن و معارف آن،آموزش مداحی  و آسیب شناسی برنامه های دینی و... به مقابله با اقدامات مخرب می پردازد.

در خصوص قوانین و مقررات حاکم بر سازمان گفتنی است از آنجائی که بر اساس رهنمودهای مقام معظم رهبری و در راستای سیاست های کلی نظام  اسلامي فعالیت می نماید، از حیث قوانین و مقررات همانند ادارات دولتی و در چارچوب قانونی در حرکت می باشد. برای نمونه همگام با دستگاههای دولتی و به منظور اجرایی نمودن سیاستهای اصل 44 قانون اساسی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران بخش  عمده ای از فعالیتهای فرهنگی و قرآنی را به مراکز و تشکل های مردمی واگذار نموده و در این زمینه نقش حمایتی و نظارتی ایفا می نماید. در سایر فعالیتها نیز بعنوان عضوی از ستادها و کمیته ها در مناسبتهای مختلف و در تعامل سازنده با سایر دستگاهها عمل می کند.

سازمان تبلیغات اسلامی از این جهت که افراد و گروههای مختلف را در تعامل و کنش متقابل با یکدیگر قرار می دهد، به عنوان نظام اجتماعی در نظر گرفته می شود و به جهت قرار گرفتن در ردیف سازمانهای هنجاری (بایدها و نبایدها) جزو پدیده های فرهنگی بشمار می رود و بمنظور حصول موفقیت در انجام وظایف و ماموریتهای اساسی خویش به بررسی بازخورد طرحها و برنامه های اجرا شده در سطح جامعه پرداخته و نظر سنجی از مخاطبین و اساتید طرحهای آموزشی  وتبلیغی و امکان ارائه هر گونه پیشنهاد و انتقاد از سوی آنان در جهت تاثیرگذاری حداکثری این طرحها را در اولویت قرار داده است. در سطح کارکنان و مجریان، سازمان با راه اندازی نظام پيشنهادات امکان هر گونه اظهار نظر و پیشنهاد در جهت اصلاح فرايندها و افزایش بهره وری را فراهم نموده است.

حفظ تعادل و ادامه وجود سازمان به چهار شرط کارکردی بستگی دارد که عبارتند از:

1- دستیابی به هدف یا تامین حرکت پیوسته نظام به سوی هدفهایش

سازمان تبلیغات اسلامی به علت داشتن هویت فرهنگی – دینی و نظر به تعیین وظایف و انجام ماموریتهای تعيين شده از سوی رهبری جامعه و تجزیه و تحلیل وضعیت اجتماعی – فرهنگی کشور و دنیای خارج و با گزینش نیروهای متدین و کارآمد و بهره گیری از حداکثر ظرفیتهای سازمانی و مردمی در جهت تحقق اهداف و وظایف نظام  فعالیت می نماید.

2- انطباق با فرایند بکارگيري وسایل فنی برای دستیابی به هدف

امروزه با پیشرفت برق آسا در زمینه تکنولوژی که مرزهای بین المللی را در نوردیده، هر سازمانی برای بهره گیری از تکنولوژیهای نوین در انجام وظایف و ماموریتهای خویش در تلاش و فعالیت می باشد سازمان تبلیغات اسلامی نیز در زمینه تولیدات رسانه ای و بهره برداری از فضاهای مجازی فعالیت های ارزنده ای انجام داده است؛ برای مثال با راه اندازی سایت تبیان (دارای بخشهای متنوع علمی، فرهنگی ، پزشکی، اقتصادي، کتابخانه اینترنتی و..) و سایت سازمان تبلیغات اسلامی Ido در جهت اطلاع رسانی در خصوص اخبار و اقدامات و درج مقالات ،طرح مسابقات فرهنگی و...در این زمینه نیز موفق بوده است.

3- یکپارچگی یا فرآیند برقراری و حفظ روابط عاطفی و اجتماعی مناسب در میان افرادی که مستقیما در فرآیند دستیابی به هدف همکاری می کنند. از آنجائي كه سازمان تبليغات اسلامي به عنوان نهادي فرهنگي فعاليت مي كند، اهداف اقتصادي را دنبال نمي كند، بلكه هدفش نهادينه كردن فرهنگ اسلامي در جامعه با بهره گيري از پتانسيل بالقوه مردمي است و در گستره فعاليت خويش شناسايي، ساماندهي و پشتيباني از حركت هاي خودجوش مردمي سازگار با اهداف نظام اسلامي را تعقيب كرده و مديريت          تشكل هاي ديني را به خود مردم واگذار نموده و نقش نظارتي ايفا مي كند و در برخي حوزه ها به دليل تخصصي بودن و اهميت مساله مستقيما و با كمك ساير نهادها و سازمانها فعاليت مي كند از قبيل برگزاري گفتمانهاي ديني مدارس و دانشگاهها بدليل حساسيت موضوعات مطروحه و ضرو رت پاسخگويي صحيح  به نيازهاي جوانان آن هم توسط اساتيد مجرب.

شناسايي و ساماندهي و نظارت و حمايت از كانونهاي فرهنگي تبليغي مساجد،  انجمنهاي اسلامي مساجد، ادارات، مدارس، كارخانجات و مراكز آموزشي و موسسات و خانه هاي قرآني امكان تحقق اهداف و وظايف سازمان را قابل تحقق نموده است.

مشروعيت هدفهاي سازمان از سهم آنها در تامين نيازهاي كاركردي جامعه ناشي مي شود از آنجائي كه در قانون اساسي نظام جمهوري اسلامي ايران، اسلام بعنوان اصل اساسي نظام  و ولايت فقيه جزو اصول تغييرناپذير آن معرفي شده و ماهيت سازمان تبليغات اسلامي در كلام امام خميني (ره) شناساندن خوبيها و ترسيم بديها و نشان دادن راه گريز و منع از بديهاست ، ماهيت ايدئولوژيكي به خود گرفته و در صدد تحقق آرمانهاي والاي دين مبين اسلام در جامعه مي باشد.

نتيجه

فلسفه وجودي هر سازمان، نهاد و مجموعه در جوامع مختلف به منظور نيل به اهداف خاصي است كه در قالب قانون اساسي و اصول حاكم بر آن جامعه تبلور يافته است. پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران ضرورت وجود دستگاه مستقلي كه عهده دار تبليغات ديني ( به دور از هرگونه سياست زدگي ) باشد، از طرف بنيانگذار كبير انقلاب اسلامي احساس شده و ايشان در سال 1360 دستور تاسيس سازمان تبليغات اسلامي را با ترسيم اهداف، ماموريتها و وظايف مشخص صادر فرمودند و سازمان تبليغات اسلامي به عنوان نهاد زير نظر رهبري از بدو تاسيس در برهه هاي مختلف انقلاب اسلامي اعم از جنگ تحميلي، جنگ نرم و ... به صورت مستقل و با بهره گيري از ظرفيت هاي موجود نظام اسلامي و ظرفيت هاي بخش مردمي با راه اندازي تشكل هاي مردم نهاد قرآني و ديني (موسسات قرآني، كانون هاي فرهنگي- تبليغي ، انجمن هاي اسلامي و اعزام مبلغ در مناسبت هاي ملي - مذهبي به مساجد، مدارس، ادارات و مراكز آموزشي) در راستاي قانون اساسي و مطالبات رهبري نقش آفريني كرده و به موزات پيشرفت هاي تكنولوژيكي از اين ابزارها در انجام وظايف و ماموريتهاي خود بهره برداري كرده است.

 خسرو اكبري

كارشناس قرآني اداره كل تبليغات اسلامي آذربايجان شرقي