در دهههای گذشته بيشتر اعجاز علمی در حوزههای علوم طبيعی مطرح بوده، اما در دهه اخير بيشتر وجه اعجاز قرآن در علوم انسانی مطرح شده است كه در اين زمينه سه رويكرد وجود دارد.
حجتالاسلام و المسلمين محمدعلی رضايی اصفهانی، رئيس مركز تحقيقات قرآن كريم المهدی(عج) در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، با اشاره به اين كه طی 100 سال اخير مطالب زيادی توسط متخصصان علوم مختلف بيان شده، عنوان كرد: شايد بتوانيم بگوئيم وجه غالبی كه در بحث اعجاز قرآن در سالهای اخير مطرح شده، بحث اعجاز علمی قرآن است، اما نكته جالب اين است كه اعجاز علمی در دهههای گذشته بيشتر در حوزههای علوم طبيعی مطرح بود و كتابهای زيادی در جهان عرب و در ايران در اين رابطه نوشته شده بود، اما در دهه اخير و به ويژه در سالهای اخير بيشتر وجه اعجاز قرآن در علوم انسانی مطرح شده است.
رضايی اصفهانی با اشاره به نمونههايی از كارهای صورت گرفته گفت: از جمله در حوزه قرآن و تربيت كتابی در اردن تحت عنوان «الإعجاز التربوی للقرآن الكريم» از سوی آقای مصطفی رجب منتشر شد كه بحث اعجاز تربيتی قرآن را مطرح كرد و نيز در حوزه اعجاز اقتصادی كتابی تحت عنوان «الإعجاز الإقتصادی» از آقای رفيق يونس منتشر شد. در حوزه قرآن و روانشناسی و اعجاز نفسی و اعجاز روانشناختی قرآن نيز كتابی در لبنان منتشر شد. در حوزههايی ديگر از مباحث علوم انسانی، برای مثال اعجاز مديريتی هم، مباحثی مطرح شده و رسالههايی به نگارش درآمده است.
وی افزود: اعجاز تشريعی يعنی اعجاز در قانونگذاری را مرحوم آيتالله معرفت در كتاب «التمهيد فی علوم القرآن» مطرح كرد و امروزه مقالات متعددی در اين زمينه نوشته میشود. اعجاز تاريخی قرآن نيز مطرح شده و مقالات متعددی در اين باره نوشته شده است و حتی در يكی دو سال گذشته مقالاتی راجع به اعجاز اخلاقی قرآن نوشته شده است. همچنين در فضای اعجاز جامعهشناختی قرآن و امثال ذلك كتابهای متعددی نوشته شده است.
رئيس مركز تحقيقات قرآن كريم المهدی(عج) با اشاره به ارائه گزارشی از اين حوزه در شمارههای 7، 8 و 9 مجله قرآن و علم، بيان كرد: ما در اين شمارهها علاوه بر ارائه منبعشناسی اعجاز قرآن در شماره 7 مجله و معرفی بسياری از كتابها، مقالات، سايتها و مراكز علمی كه در اين زمينه وجود دارند، به گزارش بحث اعجاز علمی قرآن با تأكيد بر علوم انسانی پرداختهايم.
وی در ادامه به تبيين رويكردهای مختلف در زمينه اعجاز قرآن در حوزه علوم انسانی پراخت و با بيان اين كه سه رويكرد در اين زمينه وجود دارد، اظهار كرد: يك رويكرد اين است كه بگوئيم در قرآن خبرهايی علمی وجود دارد كه اين خبرها را كسی نگفته است و بعد از قرآن كشف شد و ثابت شد كه حق با قرآن است.
اين عضو هيئت علمی جامعه المصطفی(ص) العالميه افزود: برای مثال در حوزه اعجاز تاريخی قرآن پيشبينی برتری يافتن روم در جريان جنگ با ايران در ابتدای سوره روم يكی از اين موارد است كه به وقوع پيوست و معلوم شد كه حق با قرآن بوده است. اين يك معنا و يك رويكرد در اعجاز علمی در حوزه علوم انسانی است كه ما بگوئيم كه قرآن خبرهايی در حوزه اين علوم بيان كرده كه بعد هم تحقق پيدا كرده است. مثال ديگر بحث سنتهای قرآن است كه در علوم اجتماعی مطرح میشود.
رضايی اصفهانی در مورد رويكرد دوم گفت: رويكرد ديگر اين است كه بگوئيم قرآن نقشی تاريخی داشته است و اين نقش در تحول مردم، فرهنگ و جامعه اعجازآميز بوده است. به عبارت ديگر نقش تاريخی قرآن از ديدگاه علوم انسانی در هر حوزهای از اين علوم میتواند اعجازآميز و معجزه محسوب شود.
وی به عنوان مثال به نقش قرآن در تحول تربيتی و فرهنگی و علمی جامعه صدر اسلام اشاره و بيان كرد: برای مثال قرآن كريم در تحول تربيتی جامعه صدر اسلام، در كمتر از 10 سال، يا در تحول علمی و فرهنگی آن جامعه به جايی رسيد كه يك جامعه عرب جاهلی را تبديل به جامعهای پيشرو كرد كه از تمدنهای ايران و روم پيشی گرفت. بنابراين نقش تحولآميز قرآن در جامعه، فرهنگ و علوم مختلف از اقتصاد و سياست گرفته تا تربيت و فرهنگ، میتواند به عنوان نقش تاريخی قرآن در بحثهای اعجازآميز قرآن در علوم مختلف مطرح و بررسی شود.
رضايی اصفهانی در مورد سومين رويكرد نيز بيان كرد: رويكرد ديگر به اعجاز قرآن در حوزه علوم انسانی اين است كه ما بيائيم و نظامهای علمی را از قرآن برداشت كنيم. برای مثال نظام تربيتی را، نظام اقتصادی را از قرآن بگيريم و با مقايسه اين نظام با نظامهای ديگر، برتری آن را بر نظامهای بشری اثبات كنيم و نشان دهيم كه ديگران از آوردن مانند آن عاجز بودهاند.
رئيس مركز تحقيقات قرآن كريم المهدی(عج) افزود: اين رويكرد در نظام اقتصادی، نظام سياسی، نظام تربيتی و نظام حقوقی قرآن قابل طرح است و مطرح هم شده است.
وی عنوان كرد: بنابراين بحث اعجاز قرآن در حوزه علوم انسانی با سه رويكرد قابل طرح است اما موارد و مصاديق بايد يكی يكی بررسی شود. مواردی را كه عرض كردم آقای مصطفی رجب در اعجاز تربيتی دارد و مواردی را كه آقای رفيق يونس در اعجاز اقتصادی آورده، و در سه جلد مجله قرآن و علم مطرح شده و مورد نقد و بررسی قرار گرفته است، ما همه اين موارد را دربست نمیپذيريم. برخی از موارد آنها قابل پذيرش است و برخی موارد هم قابل نقد است.
رضايی اصفهانی در مورد ملاك رد و قبول نظريهها در اين زمينه گفت: ملاك اين است كه ما چيزی را كه در حد نظريه علمی و فرضيه علمی باشد بر قرآن تحميل نكنيم و نسبت ندهيم و بخواهيم نتيجه بگيريم. به عبارت ديگر وقتی میتوانيم نظريهای را از قرآن استفاده كنيم كه هم ظاهر آيات قرآن بر مطلب دلالت داشته باشد و هم مطلب علمی اطمينانآور يا يقينی باشد.
وی خاطرنشان كرد: كسی هم كه وارد اين حوزه میشود و میخواهد در اين زمينه اظهار نظر كند به دليل اين كه مبحث ميانرشتهای است بايد هم در زمينه قرآن و هم در زمينه علم مورد نظر تخصص نسبی داشته باشد و اگر اين ملاك رعايت شود و از شيوههای صحيح استفاده شود، مباحثی كه مطرح میشود میتواند معتبر باشد والا معتبر نخواهد بود.