نگارش تفسير «پرتوی از قرآن» در زندان از سوی مرحوم آيتالله طالقانی به نگارش تفسير «فی ظلال القرآن» به قلم سيدقطب شباهت دارد؛ او مردی مبارز، مدعی مبارزه با ديكتاتوری و در تلاش برای تحقق وحدت جهان اسلام و رنسانس تفكر دينی است و میخواهد مشكلات جهان اسلام را حل كند.
حجتالاسلاموالمسلمين علی نصيری، مدير معارف مؤسسه وحی و خرد در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا) به بحث از روششناسی تفسير پرتوی از قرآن، اثر مرحوم آيتالله طالقانی پرداخت و در اين رابطه اظهار كرد: ما برای اينكه بتوانيم فضای كاری يك مفسر را تشخيص بدهيم كه چطور بوده است، اولا بايد فضای ذهنی مفسر را تشخيص دهيم و ديگر اينكه بايد زمان زندگی و ابزار در دسترس اين مفسر را شناسايی كنيم.
وی افزود: مرحوم آيتالله طالقانی در شرايط خاصی به سر میبرده كه ما میتوانيم از آن دوره به نام رنسانس تفكر نوين اسلامی در جهان اسلام ياد كنيم؛ يعنی موجی از نوانديشی و اصلاح تفكر دينی كه جهان اسلام را در نورديده، وارد ايران میشود و مرحوم آيتالله طالقانی جزء پيشقراولانی بوده كه اين موج را مورد توجه قرار داده و سعی كرده آن را به نحوی هدايت كند.
زمان زندگی مرحوم طالقانی
اين مدرس خارج فقه حوزه علميه در ادامه گفت: وی كوشيد در مسير ترويج معارف دينی و اسلامی و در كشور از آن موج برای نشر دين استفاده كند. افرادی نظير سيداحمدخان هندی در هند، اسكندرانی و سيد قطب در مصر، محمد عبده و محمد رشيدرضا و طه حسين طيفی از متفكرانی هستند كه اين نوزايی در تفكر دينی را پرچمداری كردند و تحت تأثير تفكرات تمدنی آن عصر كه از سده 19 و كمی هم سده بيستم آغاز شده بود، كشور ما نيز در دهه 40 و يا 50 تحت تاثير قرار گرفت.
حجت الاسلام نصيری:
تفسير «پرتوی از قرآن» يكی از تفاسير خوب و خواندنی قرآن كريم است كه البته بيشتر برای اهل فن توصيه میشود ما برای عموم مردم شايد نياز باشد كه يك مقدار ويرايش قلمی و محتوايی در برخی از قسمتهای اين تفسير انجام بشود
نصيری گفت: پيام اصلی اين موج اين بود كه ما بايد متون اسلامی و دينی را بازخوانی كنيم و دوباره مورد توجه قرار دهيم و ميان آنچه كه در متون دينی آمده و آن تحولاتی كه در جهان غرب ايجاد شده، تحولات تمدنی و عصر نوزايی در جهان غرب و مسيحيت را بازخوانی كنيم و به اصطلاح متون دينی را روزآمد و همصدا با تحولات عصر كنيم.
اين پژوهشگر عرصه علوم قرآن و حديث افزود: حاصل اين تفكر اين موضوع بود كه نوعی نگاه جديد به فقه و حديث و قرآن و تفسير ايجاد شد. مثلاً ما در همين دوره است كه بحث اعجاز علمی قرآن را میبينيم كه جدی میشود و بعد از آن اعجاز در متون روايی مطرح میشود. مباحث جديد هرمنوتيك مباحث جديد فهم متن و تفسير قرآن از اين دست موضوعات است.
وی ادامه داد: مرحوم طالقانی در اين فضا قرار دارد و آن چيزی كه در مورد ايشان بايد مورد توجه قرار گيرد، اين است كه پيام دوم اين آقايان اين بوده است كه ما بايد با پديده استبداد و ديكتاتوری به جهان اسلام آن روز و ايران كه در اثر مرحوم طالقانی وجود داشت، با اين پديدهها مبارزه كنيم.
نصيری گفت: لذا اينها در كتابها و نوشتارشان بر روی مسئله آزادی جهان اسلام و استقلال خيلی تكيه میكردند. در همين راستا مسئله وحدت جهان اسلام و پرهيز از پراكندگی از پيامهای اين طيف از انديشهوران بود كه البته لغزشها و اشتباهاتی نيز كموبيش داشتهاند.
فضای ذهنی مرحوم طالقانی در تفسير
اين مدرس حوزه و دانشگاه خاطرنشان كرد: مرحوم آيتالله طالقانی با اين فضا وارد تفسير قرآن میشود كه اولاً چهرهای است كه تا حدی به خاطر نگاه جهان شمول و توجهی كه به مشكلات جهان اسلام داشته است، میتوانيم ايشان را با سيدجمالالدين اسدآبادی يا شيخ محمد عبده مقايسه كنيم.
وی ادامه داد: وقتی كه ما كتابها و مقالاتی را كه ايشان نوشتهاند، بازخوانی میكنيم، متوجه میشويم كه ايشان شخصيتی است كه میخواهد مشكلات جهان اسلام را حل كند. اينكه ايشان به زندان میافتد و تبعيد میشود و صدای مظلوميت مردم را به گوش جهانيان میرساند، در همين راستا قابل ارزيابی است.
مرحوم طالقانی در اين فضا قرار دارد آن چيزی كه در مورد ايشان بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه پيام دوم اين آقايان اين بوده است كه ما بايد با پديده استبداد و ديكتاتوری به جهان اسلام آن روز و ايران كه در اثر مرحوم طالقانی وجود داشت بايد با اين پديده ها مبارزه كنيم.
نصيری افزود: مرحوم آيتالله طالقانی به سيدقطب شباهت دارد كه در مصر به زندان میافتد و در زندان تفسير «فی ظلال القرآن» را تنظيم میكند. او مردی مبارز و مدعی مبارزه با ديكتاتوری است و وحدت جهان اسلام و رنسانس تفكر دينی است كه اقدام به تنظيم تفسير «پرتوی از قرآن» كرد كه يك بخش از آن مربوط به جز سیام قرآن است و بخشی هم مربوط به اوايل قرآن است كه البته به صورت ناقص و نيمهكاره باقی مانده است.
اولین تفسیر اجتماعی
نصيری گفت: ما بر اساس آن توضيحی كه از جهانشناخت مرحوم طالقانی برشمرديم، تفسير ايشان عمدتاً گرايش سياسی و اجتماعی و تا حدودی علمی دارد؛ يعنی ناظر بر جهان اسلام آن روز و ايران عصر خود ايشان است؛ ايشان بر همين اساس مباحثی را در حوزههای سياسی و اجتماعی فرهنگ جهان اسلام و رفتار مسلمانان با حاكمان آنها، وضعيت استبداد، جهل و نادانی و بیسوادی مورد بحث و بررسی قرار میدهد.
وی گفت: نظير اين موضوعات را در تفسير «فی ظلال القرآن» و تفسير طنطاوی میبينيم و همين را در تفسير رشيدرضا میبينيم كه در «تفسير پرتوی از قرآن»كاملاً مشهود است. تفسير پرتوی از قرآن را بايد تفسيری با رويكرد جديد و جزء اولين تفاسيری دانست كه با اين رويكرد سياسی اجتماعی در كشور پديد میآيد.
نصيری افزود: اين كتاب تفسيری با نوعی نگاه جديد به قرآن و تفسير قرآن مطابق با نياز عصر، تأثيری بسيار جالب و خواندنی ايجاد میكند. مرحوم آيتالله طالقانی با اينكه عمده تفسير را در زندان نوشته و منابع كمی در اختيار داشته است، كه گاهی در لابهلای تفسير نيز به آن اشاره میكند، اما قلم بسيار قوی، پردازش خوب، نگاه خيلی تيز، جالب، متفطنانه و هوشمندانهای دارد و برداشتهايی بسيار لطيف و نكتهسنجیهای قابلتوجهی در قرآن را مطرح میكند كه متاثر از توجه به جنبههای موسيقيايی قرآن و نظم آهنگ قرآن است.
وی گفت: با همه اينها كاستیهايی نيز در اين تفسير وجود دارد؛ مثلاً گاهی آيات را به گونهای تفسير میكند كه لغزشهای علمی به قرآن راه پيدا میكند يا گاهی مباحث سياسی و اجتماعی پر لغزش و تحليلهايی ارائه میدهد كه متأثر از نگاههای جامعهشناختی آن روز بوده است و مقداری از آنها را تخطئه میكنيم؛ از اين نوع اشكلات و ايرادات در ابعاد معرفتی اين اثر گاهی ديده میشود.
وی در پايان گفت: در مجموع میتوان گفت تفسير «پرتوی از قرآن» يكی از تفاسير خوب و خواندنی قرآن كريم است كه البته بيشتر برای اهل فن توصيه میشود، اما برای عموم مردم شايد نياز باشد كه يك مقدار ويرايش قلمی و محتوايی در برخی از قسمتهای اين تفسير انجام بشود.