علامه طباطبايی معتقد به دو مقام كتاب و مقام اِحكام و وساطت برای قرآن است؛ به تعبير ايشان نزول دفعی قرآن يك بار در مقام تجردی در مقام اِحكام صورت گرفته و در مرحله نزول تدريجی، طی بيست و سه سال در مقام تفصيل بر پيغمبر نازل شده است.



حجت‌الاسلام و المسلمين مهدی رستم‌نژاد، عضو هيئت علمی جامعة المصطفی(ص) العالمية در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) به جنبه‌های مختلف نزول قرآن پرداخت و در اين رابطه تصريح كرد: در قرآن دو واژه از ريشه «نزل» وجود دارد؛ يكی از باب افعال است كه با تعابيری مثل انزال و انزلنا به كار رفته و واژه ديگر هم در همين رابطه درباب تفعيل و با واژه تنزيل به كار رفته است.



وی افزود: واژه «نزل» در باب افعال در همه جا قاعدتا به معنای نزول دفعی و يكباره است و آن‌جايی كه از باب تفعيل است، خود باب تفعيل معنای تدريج را در درون خود دارا است. تعبيری كه مفسرين در اين خصوص به كار برده‌اند، اين است كه آن‌جايی كه از واژه‌های نزول و تنزيل استفاده می‌شود، بيشتر همان معنای تدريجی را می‌رساند كه به صورت زمانی در ايام مختلف در طی بيست و سه سال نازل شده‌است.



رستم‌نژاد گفت:در مقوله نزول قرآن حداقل سه قول عمده وجود دارد؛ يك قول نظر مرحوم آيت الله معرفت است كه البته تنها ايشان نيست بلكه بزرگانی از قدما به قول ايشان قائل بوده‌اند كه قرآن فقط يك بار نازل شده و آن هم تدريجی است و اصلا معنا ندارد كه ما بگويم قرآن دوبار يا دو جور نازل شده بلكه يك بار نازل شده و آن هم همين تدريجی است و اينكه مثلا می‌گويد كه «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ...؛ما [قرآن را] در شب قدر نازل كرديم»(قدر/1) می‌تواند به اين معنا باشد كه افتتاحيه‌اش از آن شب است؛ يعنی شب قدر شب افتتاحيه نزول قرآن است.



اعلام رسالت‌پیامبر(ص) دربیست‌ و هفتم رجب



وی گفت: اين گروه از بزرگان، زمان بعثت يعنی بيست و هفت رجب را آغاز نزول قرآن نمی‌دانند، بلكه فقط می‌گويند در آن‌جا اعلام رسالت پيغمبر بوده نه اينكه آيه قرآنی هم در آن‌شب نازل شده باشد، بنابراين آيه قرآن اصلاً از شب قدر نازل شده و چون يك بخشی از آيات برای بار اول در شب قدر آمده نوعی افتتاحيه‌اش همان شده كه انا انزلنا فی اليلة القدر و البته عرض كردم در بين قدما هم افرادی بودند كه به نوعی به اين قول تمايل داشتند مثل سيد مرتضی و تا حدودی ابن شهر آشوب مازندرانی تا حدی البته نزديك به اين قول بودند.



عضو هيئت علمی جامعه‌المصطفی(ص) العالميه گفت: حتی برخی از اين‌ مفسران می‌گويند در شب قدر معظم آيات نازل شده يعنی چون قرآن در شب قدر نازل شد از باب اينكه نزول را اسم جنس گرفته‌اند، يعنی ما به يك ليوان هم می‌گويم آب به يك دريا هم می‌گويم آب؛ بالاخره در شب قدر تعدادی از آيات نازل شد و صدق می‌كند كه ما به آن بگويم انزال قرآن. اين يك قول است كه قائلين آن می‌گويند كه قرآن فقط تدريجا نازل شده و اصلا نزول دفعی معنا ندارد.



نزول قرآن در بیت‌المعمور



وی افزود: قول دوم اين است كه قرآن دوبار نازل شد آن دو بار به اين صورت است كه يك بار در شب قدر نازل شده نه بر پيغمبر(ص) بلكه تا آسمان چهارم آمد كه در رواياتی از شيعه و اهل سنت هم نقل شده است. اهل سنت اين روايت را نسبت می‌دهند به ابن عباس و در منابع شيعی هم اين روايات تا حدی وجود دارد كه قرآن در شب قدر نازل شده و آن هم تا بيت المعمور آمده يا تعبير ديگری گاهی می‌گويند آسمان چهارم و از آنجا بوده است كه به صورت تدريجی در طی بيست يا بيست و سه سال بر پيغمبر(ص) نازل شد.



حجت‌الاسلام رستم نژاد: 

در مقوله نزول قرآن حداقل سه قول عمده وجود دارد؛ يك قول نظر مرحوم آيت الله معرفت است كه البته تنها ايشان نيست بلكه بزرگانی از قدما به قول ايشان قائل بوده‌اند كه قرآن فقط يك بار نازل شده و آن هم تدريجی است و اصلا معنا ندارد كه ما بگويم قرآن دوبار يا دو جور نازل شده



اين پژوهشگر قرآنی افزود: پس نزول بر پيغمبر هم فقط يكبار اتفاق افتاده و آن تدريجی است و نزول دفعی اصلا برای پيغمبر(ص) نيست و مربوط به آسمان چهارم است و مثلا به لوح اشاره می‌كند گاهی مثلا می‌گويند قلم، بيت المعمور آسمان چهارم يا تعابير ديگر اين هم قول دوم قول سوم كه قول علامه طباطبائی است كه ايشان می‌گويند: قرآن اصلا دو مقام يا دو جهت دارد و برای هر جهت و مقامش يك وجوهی است و هر دو هم بر پيغمبر نازل شده است.



وی گفت: در شب قدر يك مقام نازل شده كه آن مقام اِحكام قرآن است « ...كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آیَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِير؛ٍ كتابى است كه آيات آن استحكام يافته سپس از جانب حكيمى آگاه به روشنى بيان شده است»(هود/1) در اين آيه كه اولين آيه سوره هود است می‌فرمايد: كتابی كه آياتش اِحكام دارد سپس تفصيل داده شد. معلوم است كه اساس اين كتاب در شب قدر اِحكام می‌شود و بعدا تفصيل يعنی همين تجزيه همين تدريج همين تركيبی كه در كلمات اتفاق افتاده و بعدا به زمانش در تاريخ به صورت تاريخمند در زمان خودش در پی سی و سه سال نازل شد.



وی اضافه كرد: علامه طباطبايی با استفاده از اين آيه و آيات مشابه می‌گويد بنابراين قرآن دو مقام دارد يك مقام كتابی است و ديگری مقام اِحكام و وساطت. به تعبير ايشان يك مقام تجردی است و يك مقام تركيب و تفصيلش است كه دارای كلمات، حروف و آيات است و آن كه در شب قدر نازل شده، به صورت نزول دفعی است و يك بارگی آن مربوط می‌شود به همان مقام اِحكام، ولی در طی بيست و سه سال آن مقام تفصيل قرآن است كه بر پيغمبر نازل می‌شود.