نقطه ثقل ادعای علوم بر روی داعيه شناخت موضوع و توصيف صحيحی است كه از آن به دست میدهند و از همين جا احكامی را صادر و بر موضوعات مترتب میكنند و لذا اگر از همين جا نتوانيم حوزه تعامل بين علم و دين را به درستی تعريف كنيم، طبيعی است كه در قدمهای بعد دين منفعل خواهد بود.
حجتالاسلام و المسلمين عليرضا پيروزمند، قائم مقام فرهنگستان علوم اسلامی در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا) در پاسخ به اين پرسش كه آيا میتوان از مطالعات علمیای كه درباره دين انجام میشود، برای برقراری ارتباط بهتر ميان علم و دين استفاده كرد، اين امر را به نحو مشروط امكانپذير دانست و اظهار كرد: مطالعات علوم در باب دين در يك حالت ممكن است به انحراف بيانجامد و در يك حالت هم میتواند موجبات برقراری ارتباطی مناسب ميان علم و دين را فراهم كند.
مطالعه دين با جامعهشناسی غربی دين را به انحراف میكشاند
پيروزمند بيان كرد: اگر ما با جامعهشناسی غربی و مادیانگار بخواهيم دين را مورد مطالعه قرار بدهيم، اين نه تنها كمكی به دين و دينداری نمیكند، بلكه آن را به انحراف هم میكشاند و آن را در جامعه منزوی هم میكند؛ چنانكه اين كار را در مواضعی كرده است.
جامعهشناسی دينی میتواند از طريق تأثيرگذاری در مطالعات دينشناختی دينداری را تقويت كند
وی ادامه داد: اگر شما جامعهشناسیای را توليد كرديد كه مبانی و آموزههای دينی و جايگاه و منزلت و اعتبار دين را به رسميت شناخته و در پی آن خود را بازسازی يا تأسيس كرده باشد و سپس در يك چرخش دوباره، دينداری را از طريق اين جامعهشناسی مورد مطالعه قرار داديد، در اين جاست كه جامعهشناسی دين میتواند به آسيبشناسی رفتار دينداران كمك كند؛ چه قطعاً جامعه دينی به دليل ضعف در ايمان و انحرافاتی كه به طور طبيعی در افراد به وجود میآيد با ناهنجاریهايی رفتاری روبرو میشود و جامعهشناسی اسلامی میتواند اين ناهنجاریهای رفتاری را مورد مطالعه و بررسی قرار دهد و از اين طريق هم در تقويت دينداری و هم در مطالعات دينشناسی تأثيرگذار باشد.
عليرضا پيروزمند:
اگر شما جامعهشناسیای را توليد كرديد كه مبانی و آموزههای دينی و جايگاه و منزلت و اعتبار دين را به رسميت شناخته و در پی آن خود را بازسازی يا تأسيس كرده باشد و سپس در يك چرخش دوباره، دينداری را از طريق اين جامعهشناسی مورد مطالعه قرار داديد، در اين جاست كه جامعهشناسی دين میتواند به آسيبشناسی رفتار دينداران كمك كند
دين از طريق تأثير بر غايات علوم نظام مسائل آنها را متحول میكند
پيروزمند در مورد اينكه دين از چه طريق بر علم تأثيرگذار میشود، اظهار كرد: اين تأثيرگذاری از مجاری مختلفی صورت میپذيرد و علم از جهات مختلفی تحت جاذبه معارف دينی قرار میگيرد؛ هم پيشفرضها و مفاهيم بالادستی و مبانی علوم تحت تأثير معارف دينی قرار میگيرد و هم غايات و اهدافی كه در نظريهپردازی دنبال میشود، تحت تأثير دين مورد تصرف قرار میگيرد و به دليل اينكه همين غايات هستند كه در تركيب با شرايط عينی جامعه مسائل علوم را توليد و نظام مسائل آنها را تعريف میكنند، با تأثير غايات دينی، نظام مسائل علم هم تحت جاذبه فرهنگ دينی تفاوت پيدا خواهد كرد.
قائم مقام فرهنگستان علوم اسلامی افزود: روش علم و چگونگی تجزيه و تحليل دادهها و اطلاعات هم در مرتبهای ديگر میتواند با تأثير از دين شكل ديگری به خود بگيرد و بر اين اساس علم میتواند تحت تأثير جاذبه فرهنگ اسلامی با رويكرد متفاوتی به توليد علم بپردازد. اما تأثيرپذيری علم از دين از مجاری مختلف، يكنواخت و به يك اندازه نيست و اولويتها هم در جای خود بايد مورد بحث قرار بگيرد.
مطالعات دينشناختی علوم نمیتوانند بيانكننده وجه علّی دين و آموزهها و احكام دين باشند
وی اظهار كرد: بنابراين مطالعاتی كه در حوزه علوم انسانی درباره دين صورت میگيرد، تنها در صورتی كه نخواهد به عنوان معيار صحت آموزههای دينی قرار بگيرد و نخواهد خود را بالا دست دين قرار بدهد و جايگاه خود را بالای دين تعريف كند، بلكه جايگاه خود را پائين دين تعريف كند و مؤيدات و قرائن و شواهد و نه عللی را برای دين يا آن چه كه دين، از آموزهها و احكام، بيان كرده است، تبيين كند، میتواند مثبت ارزيابی شود و اين شدنی است؛ چه اينكه چنين چيزی در طول تاريخ علم هم اتفاق افتاده است.
عليرضا پيروزمند:
هم پيشفرضها و مفاهيم بالادستی و مبانی علوم تحت تأثير معارف دينی قرار میگيرد و هم غايات و اهدافی كه در نظريهپردازی دنبال میشود، تحت تأثير دين مورد تصرف قرار میگيرد و به دليل اين كه همين غايات هستند كه در تركيب با شرايط عينی جامعه مسائل علوم را توليد و نظام مسائل آنها را تعريف میكنند، با تأثير غايات دينی، نظام مسائل علم هم تحت جاذبه فرهنگ دينی تفاوت پيدا خواهد كرد
پيروزمند ملاك دينی بودن نظريههای علمی را در تأثيرپذيری از مبانی و غايات و در مرحله بعد روش آنها از معارف دينی دانست و در پاسخ به اين كه در صورت تفاوت موضوع در تعاريف اين علوم و دين چگونه میتوان به صورت مشخص اين ملاك را لحاظ كرد؟ عنوان كرد: در صورتی كه برای ما صراحت داشته باشد كه اين علوم موضوع را به گونهای متفاوت با دين تعريف میكنند و شكل قلبشده و تغييريافتهای به آن میدهند كه با تعريف دينی آن موضوعات متفاوت است، همين میتواند معياری باشد تا اين علوم را مورد ارزيابی قرار دهيم.
غايات نه تنها بر داوریهای علوم بلكه بر توصيفات آنها نيز اثرگذارند
اين محقق و پژوهشگر بيان كرد: در واقع توصيفی كه از موضوع اتفاق میافتد مبتنی بر مبانی و غايات واقع میشود و اشتباه است كه كسی تصور كند كه مرحله تأثيرگذاری مبانی و غايات فقط به مرحله صدور حكم و ارزشگذاری اختصاص دارد. برای مثال توصيف تأثيرات نقدينگی در روابط اقتصادی به طور حتم متأثر از مبانی اتفاق میافتد و بدون هيچ پيشفرضی درباره پول، اشتغال و از همه مهمتر انسانی كه میخواهد رفتار اقتصادی داشته باشد اين تأثير قابل توضيح نيست.
وی ادامه داد: در واقع در خود اين توصيف كه «وقتی نقدينگی افزايش پيدا میكند مردم زياد كالا میخرند و اين موجب گرانی میشود» توصيف مردم و جامعهای با ويژگیهای رفتاری خاص و به طور مشخص ويژگی يك جامعه مصرفگراست، اما معمولاً گفته میشود كه در هر جامعه و هر فرهنگی چنين قاعدهای و قواعدی از اين دست حاكم است، اما اگر جامعهای بود كه الگوی رفتار اقتصادی او اين نبود كه درآمد كسب كند تا آن را برای زرق و برقهای زندگی خرج كند، لزوماً آن قاعده در مقام توصيف هم نادرست خواهد بود و در آن جامعه رشد نقدينگی به رشد تورم نخواهد انجاميد و اگر هم گفته شود كه جامعه غيرمصرفگرا نمونه عينی ندارد، اين مطلب دليل درستی ادعای طرف مقابل و نادرستی آن چه ما میگوئيم نخواهد شد.
پيرزمند افزود: بنابراين بايد ابتدا گفت كه كدام انسان را در نظر داريم تا سپس بتوان از رفتار اقتصادی او و روابطی كه بر اين رفتار او حاكم است سخن گفت و از اين نكته اين نتيجه حاصل میشود كه مبانی و غايات نه تنها بر داوریهای علوم بلكه بر توصيفات آنها نيز اثرگذارند اما به دليل اين كه اين تأثير ناديده گرفته میشود بر توصيفات به عنوان توصيفات صرف اعتماد میكنند؛ فلذا اصلاح در داوریهای اين علوم و تأثيرات آنها بايد از توصيفات آنها و مبانیای كه آن توصيفات را شكل میدهند آغاز شود.
چگونگی تعيين تأثير دين در شناخت موضوعات تخصصی
وی در مورد چگونگی تعيين اين تأثيرگذاریها در موارد تخصصی گفت: البته موارد زيادی هست كه میتواند در آنها چگونگی تأثير دين در شناخت موضوع مورد پرسش قرار گيرد و در اين موارد و به شكل جزئی افراد واجد صلاحيت بايد نظر بدهند اما آن چه كه در كليت بحث بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه نقطه ثقل ادعای علوم بر روی داعيه شناخت موضوع و توصيف صحيحی است كه از آن به دست میدهند و از همين جا احكامی را صادر و بر موضوعات مترتب میكنند و لذا اگر از همين جا نتوانيم حوزه تعامل بين علم و دين را به درستی تعريف كنيم و مرحله توصيف را تام و تمام به علم بسپاريم طبيعی است كه در قدمهای بعد منفعل خواهيم بود و حرف چندانی برای گفتن نخواهيم داشت.
پيروزمند بيان كرد: در مواردی بررسی موضوع بايد به شكل جزئی و مشخص و مورد به مورد انجام شود ضمن اين كه ممكن است در جايی تأثير و تأثرات شدت كمتری داشته باشد و جايی شدت بيشتر و جايی با واسطه اين اتفاق بيفتد و جايی واسطهای در كار نباشد. همچنين ممكن است در مواردی شما از موضوع صرف نظر كنيد و خودت را مبتلا به آن احساس نكنيد و اساساً خود را با آن درگير نكنيد؛ صرف نظر از اين كه بخواهيم حكمی در مورد شبيهسازی بدهيم اگر فقط به عنوان يك مثال به آن نگاه كنيم ممكن است ما موضوعيتی برای مطالعه آن از برخی جهات نبينيم و نخواهيم خود را با آن درگير كنيم اما جامعهای ديگر با اخلاق ديگر و مقاصدی ديگر آن را خيلی هم ضروری بداند و نياز به مطالعه آن داشته باشد؛ ممكن هم هست كه ما آن را ضروری بدانيم اما قيوداتی به آن بزنيم و شرايطی خاص را برای آن تعريف كنيم كه در جای خود و به شكل مشخص بايد مورد بررسی قرار گيرد.
بررسی مبانی دينی تأثيرگذار در علم و چگونگی اين تأثيرگذاری در معرفتشناسی علم و دين
قائم مقام فرهنگستان علوم اسلامی در پايان با بيان اين كه سنجش مبانی اصولی را بايد در حوزه مباحث مربوط به معرفت دينی و احراز حجيت در معرفت دينی پی گرفت اظهار كرد: در نهايت سر رشته اين بحث به معرفتشناسی علم و معرفتشناسی دين میرسد و اگر در قالب معرفتشناسی علم به اين مسئله كه چگونه مبانی در مرحله توصيف تأثيرگذارند بپردازيم بهتر میتوانيم آن را مورد بررسی قرار دهيم؛ چه اين كه در فلسفه علم رايج نيز بسيار به بررسی اين مسئله پرداختهاند و بحثهای مفصلی در اين رابطه شده است و خود غربیها هم به ميزان زيادی اذعان دارند كه پارادايمها و پيشفرضهای حاكم و شرايط اجتماعی چه در مقام داوری و چه در مقام گردآوری بر علمی كه حاصل می شود تأثيرگذار هستند.