منطق قرآن در رابطه با مناظره، دعوت ديگران به ارزش‌ها و اصول از طريق برهان، حكمت، موعظه و جدل است كه طبق آيه شريفه «ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»(نحل/125)، جدل به معنای كاربرد برهان و حكمت بی‌اشكال است.


مصطفی عباسی مقدم، عضو هيئت علمی دانشگاه كاشان در گفت‌و‌گو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا) به بررسی موضوع جدال احسن و اخلاق مناظره پرداخت و اظهار كرد: آنچه كه در قرآن و متون دينی مورد تاكيد واقع شده است، گفت‌وگو برمبنای حق است؛ يعنی مناظره سياسی بايد براساس حق باشد و دو طرف اگر به دنبال پياده كردن حق و اثبات حق نباشند، طبعا مشكلاتی به وجود می‌آيد و عرصه گفت‌گو به عرصه تقابل نيرنگ‌ها و فريب‌ها تبديل می‌شود.

عباسی مقدم اضافه كرد: درحالی‌كه اگر مبنای ديدگاه‌ها، حق و حقيقت باشد، بسياری از مشكلات حل خواهد‌شد و هر دو طرف می‌توانند به نتيجه مطلوب برسند، دومين معيار مناظره صدق است. وقتی‌كه دوطرف مجبور هستند كه به حقايق و وقايعی اشاره كنند و شواهدی را برای ديدگاه‌های خودشان از نظر فرهنگی و سياسی و اقتصادی بيان كنند، تبعا در اينجا اگر صداقت نباشد، در بيان آمار، در بيان حوادث و وقايع و در بيان جزئيات، تحليل‌هايی كه درباره تاريخ گذشته و وضعيت كنونی جامعه بيان می‌كنند و تبعا اگر صداقت نباشد، نوعی عوام فريبی صورت می‌گيرد كه پيامدهای سوئی در جامعه دارد.

وی افزود: قرآن كريم در مقام گفت‌وگو و مناظره، نمونه‌هايی را مطرح می‌كند. مثلا بحث حضرت ابراهيم يا حضرت موسی در مواجهه با فرعون را بيان می‌كند يا مناظره حضرت سليمان را در برابر ملكه سبأ بيان می‌كند و همين طور اكثر انبيا و پيامبر اسلام(ص) هم همين‌طور مناظراتی با مشركين دارند.

وی گفت: قرآن كريم در اين باره الگو می‌دهد و از طريق ارائه الگوها و نمونه‌ها و تاييد آن‌ها به ما آموزش می‌دهد كه چگونه عمل كنيم و چگونه به نتيجه برسيم.



مصطفی عباسی مقدم:



آنچه كه از آيات قرآن و روايات معصومين(ع) برمی آيد آن مناظره پسنديده است كه در آن اخلاق مناظره و احترام متقابل وصدق و راستی و انگيزه و هدف صحيح و اخلاص كامل لحاظ شده باشد.


عباسی مقدم بابيان مثالی افزود: به عنوان مثال، قرآن كريم درباره حضرت ابراهيم می‌فرمايد «تِلْكَ حُجَّتُنَا آتَیْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ...؛ آن حجت ما بود كه به ابراهيم در برابر قومش داديم»(انعام/83)، يعنی مناظره ابراهيم در واقع كار ما بود يا در مورد پيامبراسلام (ص)، وقتی كه به گفت‌وگو می‌پردازد، به ايشان دستور داده می‌شود كه « وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ...، و بگو حق از پروردگارتان [رسيده] است»(كهف/29) يا می‌فرمايد«...قل الله ثم ذرهم...، بگو خدا [همه را فرستاده] آنگاه بگذار تا در ژرفاى [باطل] خود به بازى [سرگرم] شوند»(انعام/91).

وی ادامه داد: در بحث صداقت هم آيات و روايات زيادی وارد شده است و مهم‌ترين مسئله‌ای كه قرآن روی آن تاكيد می‌كند، شكل جدال است. منطق قرآن در رابطه با دعوت ديگران به ارزش‌ها و اصول از طريق برهان، حكمت، موعظه و جدل است كه در قرآن می‌فرمايد: «ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ...؛ با حكمت و اندرز نيكو به راه پروردگارت دعوت كن و با آنان به [شيوه‏اى] كه نيكوتر است»،(نحل/125) جدل به معنای برهان و حكمت عيبی ندارد.

عباسی مقدم گفت: موعظه هم بايدحسنه باشد؛ يعنی آن ارشادی كه احساسات انسان را تكان می‌دهد هم، بايد نيكو باشد. وقتی به جدال می رسد در آنجا می فرمايد انسان بايد به بهترين شيوه اين كار را انجام دهد و بنابر آنچه كه از آيات قرآن و روايات معصومين(ع) برمی آيد، مناظره‌ای پسنديده است كه در آن اخلاق و احترام متقابل و صدق و راستی و انگيزه و هدف صحيح و اخلاص كامل لحاظ شده باشد.

وی در پايان گفت: ما ديده‌ايم كه بر اثر رعايت نكردن اخلاق مناظره، چه مشكلاتی پيش می‌آيد و جامعه چه آسيب‌هايی را می‌بيند. طرفين مناظره بايد پايبند به اين باشند كه حرمت يكديگر را نگاه دارند و از تخريب ديگران بپرهيزند و به صورت موضوعی بحث كنند و چنين نباشد كه تهديد به افشای پرونده ديگران كنند كه و صحنه مناظره تبديل به صحنه تسويه حساب با ديگران نشود.