درباره ربا و حرمت آن زیاد خوانده‌ و بسیار شنیده‌ایم، اما این چه گناهی است كه با وجود قرارداشتن در ردیف بزرگ‌ترین معصیت‌ها به‌وفور در جامعه دیده می‌شود؟ گناهی كه از آن در قرآن با عنوان حق‌الناس و یكی از دام‌های شیطان نام برده شده، چرا همه روزه افراد بسیاری را در خود غرق كرده و به تبع آن خانواده‌های زیادی را به ورطه نابودی می‌كشاند؟ اینها همه در شرایطی است كه هیچ دینی مانند اسلام، ربا را تقبیح نكرده و مرتكبان دوسویه این گناه را مورد نكوهش قرار نداده است.
سیمای رباخواران در قرآن كریم این گونه ترسیم شده است: آشفته سری در قیامت و ماندگاری در آتش دوزخ. عاقبت این عمل كه همردیف جنگ با خدا و رسول خدا شمرده شده، در روایتی از امام صادق(ع) در تفسیر آیه 130 سوره آل عمران به طور واضح ترسیم شده است: «ربا خوار از دنیا بیرون نمی رود، مگر این كه به نوعی از جنون مبتلا خواهد شد.»

با وجود این كم نیستند افرادی كه همه روزه به دلیل واپس زده شدن از سوی بانك ها و سایر منابع مشروع تأمین مالی به دلیل قیود و شرایط دشوار یا غیرقابل اجرا به بازارهای ربوی روی می آورند و خود را در دام رباخواران می اندازند.

اما با خوردن از این آب شور، جز بر عطش آنها افزوده نشده و در نهایت هم در گرداب ربا به مشكلات متعددی برخورده اند.

با این حال تاسف برانگیز است كه در كشور اسلامی ایران ربا و ربا خواری به عناوین و رنگ و لعاب های مختلف وجود دارد و كسی را انگیزه مقابله با آن نیست.

رباخواران در سایه بی تدبیری بانك مركزی و مشكلات پیچیده سیستم بانكی برای وام دادن به مردم گرفتار رشد كرده اند و هر روز عده ای تازه را به كام خود می كشند.

این در حالی است كه مردم نیز شاید چندان با عملكرد مالی ربا آشنا نیستند و فقط از قبح دینی آن شنیده اند لذا این پرونده به دنبال این است كه تا حد امكان چهره زشت ربا را برای مردم روشن كرده و مصادیق آن در جامعه كنونی را بنمایاند و همچنین تلنگری به خواب غفلت بانك مركزی و بانك ها بزند تا برای رفع این رذیله فكری بكنند.

ربا چیست؟ رباخوار كیست؟

ربا را می توان افزایش و تورم معنا كرد. كاری كه در معاملات پولی و غیرپولی موجب می شود سرمایه خودبه خود و بدون انجام كار مفید اقتصادی افزایش یابد را معاملات ربوی می نامند. ربا در لغت به معنای رشد و نموّ و علوّ و برتری است.

به گفته راغب اصفهانی، ربا زیادی بر سرمایه را گویند، ولی در شرع به زیاده‏های مشخص گفته می شود.

مقدس اردبیلی از علما و فقهای شیعه امامیه در قرن دهم هجری نیز در این‏باره می نویسد: ربا در لغت همان مطلق زیاد است و در شریعت نیز به افزوده در معامله و زیادی گرفتن سود در قرض گفته می شود. پس ربا عبارت است از افزوده‏ای كه افراد از وامدار خود می گیرند یا در معامله در شرایطی مشخص دریافت می كنند.

تعاریف فقها بیشتر بر این محورهاست، ولی از دیدگاه اقتصاددانان، ربا یا بهره تنها در قرض روی می دهد. به نظر اسمیت و ریكاردو، بهره، عوضی است كه وام گیرنده از سودی كه ممكن است بر اثر استفاده مال وام دهنده به دست آورد، به وی می پردازد. به بیان دیگر، بهره قیمت پول است كه به عنوان پاداش به وام دهندگان داده می شود. بنابراین، روشن است كه دایره ربا در نگاه فقهی، گسترده‏تر از دیدگاه اقتصادی است؛ زیرا اقتصاددانان، ربا را در داد و ستدها جاری نمی دانند.

ربا یا نزول؟

بسیاری بر این باورند كه ربا و نزول دقیقا به یك معنا بوده و هر دو واژه به مفهوم دریافت پول اضافه در قرض است. البته این باور در بعد عامیانه درست است، ولی از نگاه تخصصی، نزول به اشكال دیگری از معاملات اقتصادی هم گفته می شود كه برخی انواع آن حرام نیست.

در فقه، قراردادی به نام خرید و فروش دین (بدهی) وجود دارد، به این معنا كه گاهی شخصی ملكی یا كالایی را به صورت مدت دار می فروشد.

برای مثال شخصی اتومبیلی را شش ماهه می فروشد و در قبال آن یك چك یا سفته ده میلیونی شش ماهه دریافت می كند.

طی این مدت، ممكن است برای فروشنده نیاز به نقدینگی و پول به وجود آید و حاضر شود این چك یا سفته مدت دار را به قیمتی كمتر به شخص دیگری واگذار كند. این نوع «تنزیل» را همه فقهای شیعه و اهل سنت قبول دارند و مورد پذیرش همه علمای مذاهب اسلامی است و معتقدند این نوع تنزیل اشكالی ندارد.

نوع دوم تنزیل این است كه وقتی فردی (فروشنده كالا) به بدهكار (خریدار كالا) مراجعه می كند، بدهكار توان پرداخت بدهی زودتر از موعد را ندارد و اعلام می كند كه این بدهی را فقط در سررسید شش ماهه چك یا سفته می تواند پرداخت كند.

اینجا طلبكار (فروشنده كالا) ناچار می شود كه آن سفته یا چك را به شخص دیگری كه اصطلاحا «شخص ثالث» نامیده می شود، واگذار كند. این اقدام را «تنزیل دین نزد شخص ثالث» یا «بیع دین به شخص ثالث» می گویند. این نوع معامله گرچه از نظر برخی مراجع دارای اشكال عنوان شده، اما در قانون برای آن ممنوعیتی وضع نشده است.

نوع سوم تنزیل اصطلاحا تنزیل اسناد صوری است. به این معنا كه شخص از خود چك شش ماهه صادر می كند بدون این كه دارایی یا كالایی خرید و فروش شود و خود این فرد این چك را نزد دیگری می برد و آن را تنزیل می كند كه آن را «تنزیل بدهی صوری» می نامند.

همه فقها این كار را حرام می دانند و حكم ربا برای آن صادر كرده اند. در حقیقت آنچه در بازار اسلامی به عنوان نزول مطرح است همین نوع سوم است و با ربا هیچ تفاوتی ندارد و با آن به یك معناست و حكمش هم مثل رباست.

ربا در تاریخ

اسناد تاریخی نشان می دهد ربا البته با اشكال مختلف قدمتی طولانی داشته و به هزاران سال پیش از میلاد بازمی گردد. ویل دورانت در این‏باره می نویسد: از اسناد به جای مانده از 4000 سال پیش از میلاد، به دست می آید كه قراردادها را با نوشتن، گواهی می كردند و نیز آیین وام گرفتن نزد آنان معمول بوده است و سودی سالانه نزدیك به 15 تا 23 درصد به وام دهندگان می داده‏اند.

ربا از جنس خود كالا دریافت می شده است. كاهنان نیز به مردم قرض ربوی می دادند و هركس باید بدهی خود را پرداخت می كرد؛ در غیر این‏صورت، وام دهنده می توانست فرزند بدهكار را گروگان بگیرد.

انواع ربا

ربا در رابطه با دو نوع قرض مطرح شده است: 1 ـ قرض مصرفی و 2 ـ قرض تولیدی.

قرض مصرفی صرفا برای مصارف و نیازهای ضروری شخص وام گیرنده به كار می رود و هیچ نوع سودی را عاید وام گیرنده نمی كند؛ مانند كسی كه برای درمان فرزند مریض خویش مجبور به گرفتن وام است. پای این نوع ربا همیشه در مواقع ضعف شدید مالی افراد به میان می آید.

قرض تولیدی هم برای فعالیت های اقتصادی به كار می رود و شخص وام گیرنده می تواند از طریق به جریان انداختن این پول سود ببرد، مانند شخص ثروتمندی كه برای توسعه و فعال تر كردن كار فعلی خود، به پول بیشتر نیازمند است. در اسلام هر دو نوع ربا بویژه از بعد عدالت اقتصادی ـ اجتماعی حرام شناخته شده است.

دلیل آن هم واضح است: نوع اول ربا هیچ گونه تأثیری در مكانیسم تخصیص منابع اقتصادی ندارد و صرفا به علت برآوردن احتیاجات فرد مستمند و نیازمند رخ داده است بنابراین چنانچه در این گونه موارد ربا گرفته شود، ظلم است و از نظر اسلام باطل و حرام شمرده می شود و همان آثاری را دارد كه استثمار دارد. اما نوع دوم ربا یعنی ربای تولیدی نیز با شرایطی كه دارد از نظر اسلام حرام شمرده شده است؛ چرا كه در اقتصاد اسلامی وظیفه جامعه اسلامی است كه از طریق اجرای قوانین اخلاقی و اقتصادی، نیازمندی های افراد جامعه را تأمین كند.

از این جهت نرخ بهره كه عامل اصلی تشكیل دهنده رباست، برای صاحبان پول در رساندن پولشان به واحدهای تولیدی در جهت راه اندازی سرمایه گذاری شان نقش موثر و ارزنده ای نخواهد داشت.

علل تحریم ربا

درآمدهای ربوی با شرایطی كه اسلام تعیین كرده، مخالف اصل عدالت اقتصادی و اجتماعی بوده و علاوه بر این كه مانع رسیدن حق به حق دار است، در به وجود آوردن طبقه ای بی ثمر و غیرفعال در جامعه تأثیر فراوان دارد. فرد رباخوار بدون انجام عمل و فعالیت اقتصادی مفید و بدون احتمال هیچ گونه ضرر و زیان از حاصل كار و دسترنج دیگران رشد و نمو می كند و جامعه را از رسیدن به اهداف رشد تولیدی، اقتصادی و نیروی انسانی باز می دارد.

در قرآن كریم، ربا همردیف جنگ با خدا و پیامبر(ص) شمرده شده و نیز در روایت آمده كه گناه ربا 70 مرتبه بزرگ تر از زناست. اما چه دلایلی برای این حرمت وجود دارد؟ یكی از علل حرمت ربا را رابطه آن با ظلم دانسته اند. ظلم یعنی گرفتن چیزی بدون حق و مجوز طبیعی.

از نظر قرآن نیز مصادره اصل مال، ظلمی است نسبت به وام دهنده و گرفتن بهره هم ظلمی است نسبت به وام گیرنده. یكی دیگر از علل تحریم ربا، استثمار و غصب دسترنج و محصول كار وام گیرنده است.

یعنی مالكیتی كه بر اثر رباخواری و ظلم به وجود می آید، مشروع نبوده و باطل است و مالكیت مشروع هم از طریق به كاراندازی نیروی انسانی یا مواردی كه اسلام تعیین كرده است به وجود می آید.

ربا در این روزهای ایران

با وجود چنین حرمت های شرعی و دینی بزرگی، كسانی هستند كه از سر ناچاری و گرفتاری رو به رباگرفتن می آورند. لذا ربا چه در بازار تهران و شهرستان ها و چه در آگهی های درج شده در جراید، ردپایی روشن و آشكار دارد، اما بدتر این است كه انگیزه كاملی برای برخورد با آن وجود ندارد.

دادگاه های كشور نیز به خاطر پیچیده بودن و افزایش یافتن دعاوی مالی تلاش می كنند وارد پرونده های ربا خواری نشوند تا مبادا بدهكاری به طلبكار خود تهمت رباخواری زده و بخواهد از زیر بار پرداخت بدهی شانه خالی كند.

اینچنین است كه حتی در محاكم قضایی رسیدگی به پرونده های ربا خواری به گونه ای مشروط است لذا باید هشدار داد ربا زیرپوست كشور و شهر ما در حال رشد و نمو است و باید برای آن فكری جدی كرد.

محمد رضایی - جام جم