"انسان شناسي" مبنا و بنياد سبك زندگي را تشكيل مي دهد كه اگر بر اساس اصول الهي دين مبين اسلام شكل بگيرد خيلي از معضلات امروز تك تك افراد و جامعه حل مي شود.براي فهم ديدگاه اسلام درباره انسان و به تبع آن انسان شناسي اين دين بايد به دو نكته "حقيقت انسان" و " هدف نهايي انسان" توجه كنيم.

- حقيقت انسان

در ديدگاه اسلام، حقيقت انسان روح اوست كه با مرگ نابود نمي شود. آياتي از قرآن كريم مراحل خلقت انسان يا حقيقت مرگ را بيان مي كنند. اين آيات به وجود بعد غيرجسماني انسان، كه حقيقت وجود او را تشكيل مي دهد، دلالت دارند. نمونه هاي زير از اين آيات هستند:

قرآن كريم سوره سجده آيه 32 مي فرمايد: سپس او را پرداخت و از روح خود در او دميد .....

در قرآن كريم سوره انعام مي فرمايد: و اگر مي ديدي آن هنگام كه ستمكاران در سختي هاي مرگ فرو رفته اند و فرشتگان دست هاي خود را گشوده اند و به ايشان مي گويند خود را خارج سازيد ....

در روايت هاي اسلامي نيز به اين حقيقت انسان، كه پس از مرگ باقي مي ماند، اشاره شده است. براي نمونه، پيامبر اسلام (ص) مي فرمايند: شما نه براي نابودي، كه براي باقي ماندن آفريده شده ايد و تنها از خانه اي به خانه اي منتقل مي شويد.

از نظر اسلام، اعمال انسان در روح او تاثير مي گذارند، انسان در گرو اعمال اختياري خويش است و نتايج اعمالش به طور كامل به او باز مي گردند. براي نمونه به آيات زير توجه مي كنيم.

قرآن كريم در سوره مطفقين مي فرمايد: نه، چنين نيست بلكه آنچه گناه كرده اند بر دلهايشان زنگار شده است.

در جايي ديگردر سوره فصلت مي فرمايد: هر كس كار شايسته اي انجام دهد به سود خود انجام داده، وهركس كار ناشايستي كند به زيان خود كرده است.

همچنين خداوند در سوره نجم مي فرمايد هيچ كس بار ديگري را نخواهد كشيد و براي انسان جز آنچه تلاش كرده، نيست و انسان در آينده نتيجه تلاشش را مي بيند.

- هدف نهايي و ذاتي

در قرآن كريم ، براي اشاره به مطلوب اصلي و ذاتي واژه هاي چون "سعادت" در سوره هود آيات 11،105 و 108

"فلاح" در سوره آل عمران آيات 3 و 30، سوره حج آيات 22و 77، "فوز" در سوره نساء آيات 4، 13و 14، انعام آيات 6 و16 به كار رفته اند.

فلاح به معناي رستگاري است و كسي كه با تلاش خود موانع را از سر راه سعادت برداشته و به كمال حقيقي خود رسيده، رستگار است. قرآن از سويي كساني را كه وجود خويش را از پليدي پيراسته اند، مفلح و رستگار مي خواند، و از سوي ديگر، فلاح را غايت كارهاي نيك انسان مي شمارد. فوز نيز به معناي كاميابي و دستيابي به مطلوب است. قرآن غايت كارهاي نيك را سعادت، فلاح و فوز مي داند. اما براي اين امور غايت ديگري ذكر نمي كند.

در قرآن "تقوا" صفت عام كمال انسان به شمارآمده است. افراد با تقوا به فوز، فلاح، سرانجام نيك، بهشت جاودان و جوار خداوند متعال دست مي يابند و انسانها بر حسب درجه تقوايشان نزد خدا گرامي هستند. بنابراين درجه تقواي هركس همان درجه قرب او به خداست. اولياي الهي نيزهمواره در طلب قرب بيشترند و وصول به خداوند را بالاترين مطلوب خود مي دانند.

قرآن كريم در آيه 33 و21 سوره احزاب پيامبر اسلام (ص) را كه الگوي نيك معرفي كرده باريافته به بالاترين مقام قرب توصيف مي كند. امام علي (ع) مي فرمايند: از ميان بندگانت مرا از كساني قرار ده كه بهره شان نزد تو افزون تر و جايگاهشان به تو نزديك تر و تقربشان به تو بيشتر است.(1)

امام زين العابدين (ع) نيز در مناجاتهاي خود بالاترين درجه قرب و وصل را مي خواهند: خدايا، ما را به راههايي ببر كه به تو برسيم و ما را در نزديكترين راههاي ورود به خودت سير و حركت بده، تنها تو مقصود مني و شب زنده داري و بي خوابي ام تنها براي توست و روشني چشمم ديدار تو و آرزوي ام وصال توست و شوقم به سوي تو و دلدادگي ام در محبت تو و نهايت درخواستم قرب توست... اي نعمت و بهشت من واي دنيا و آخرتم.(2)

-------------
1- ابراهيم عاملي، البلدالامين و الدرع الحصين، صفحه 191، گزيده اي از دعاي كميل.

2- محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، جلد 91 ، ص 147 تا 148، گزيده اي از مناجات المريدين.