چهارشنبه سوری، در برخی موارد و در آستانه سال نو بسیاری از خانواده‌ها را داغدار کرده یا با جراحت‌های بسیار سنگین موجب حسرت همیشگی شده، حسرتی که تا ابد زخمی بر پیکره افراد وارد می‌کند.

به گزارش خبرگزاری فارس از تبریز، عید نوروز را می‌توان از قدیمی‌ترین عید ایرانیان و در این میان آذربایجانی‌ها نام برد؛ به سخن دیگر نوروز باستانی از هزاران سال پیش تاکنون در مناطق مختلف کشورمان با برگزاری آئین‌ها، آداب و رسوم مختلفی برگزار می‌شود.

با این وجود، نوروز آئین باستانی ایرانیان همراه با آئین و مراسم‌های گوناگون همراه است، که ریشه در فرهنگ و هنر این سرزمین دارد. برپایی مراسمی تحت عنوان چهارشنبه سوری، از جمله یکی از آداب و رسوم ایرانیان است، که هر ساله پیش از رسیدن این عید با شور و هیجان خاصی در سراسر ایران زمین برگزار می‌شود.

به هر حال، اگر به تاریخچه برگزاری چهارشنبه سوری در کشورمان نظری داشته باشیم، می‌بینیم این آیین از گذشته تا حال با آیین‌ها و آداب و رسوم مختلفی برگزار شده است.

* چهارشنبه سوری دیروز، چهارشنبه سوزی امروز

افزون بر این برای رسیدن به این حقیقت که این جشن از زمان‌های بسیار دور در ایران مرسوم بوده می‌توان به تاریخ کهن این سرزمین رجوع کرد، به طوریکه در این ارتباط در شاهنامه فردوسی اشاره‌هایی درباره بزم چهارشنبه‌ای در نزدیکی نوروز وجود دارد، که نشان دهنده کهن بودن جشن سوری، چهارشنبه سوری یا به عبارتی دیگر چهارشنبه سوری است؛ مراسم سنتی مربوط نوروز بزرگ‌ترین جشن ملّی ایرانیان، از دیرباز در فرهنگ سنتی مردمان ایران زنده نگاه داشته شده‌ است.

از باورها و رسم‌های چهارشنبه سوری که هنوز به کلی فراموش نشده‌اند، می‌توان به کوزه‌شکنی، فالگوش ایستادن، بوته‌افروزی، قاشق‌زنی، فرستادن خنچه‌ای از هدایا به همراه نقل و شیرینی و آیینه برای تازه عروس‌ها، گره‌گشایی، فال گرفتن با بولونی، دفع چشم زخم و بخت‌گشایی، شب سال نو رشته پلو، خرید آجیل، خرید آیینه، شانه، جارو، شال اندازی(شال ساللاماق)، و ... اشاره کرد.

 * هیجان و حسرت؛ دو روی سکه چهارشنبه‌سوری

از دید برخی تحلیلگران، کارشناسان و ناظران، شب چهارشنبه‌سوری در ایران آئین خاص و تشریفات گوناگون دارد که در این میان در آذربایجان و در بین شهرهای آذربایجان شهر تبریز کامل‌ترین مجموع آداب چهارشنبه‌سوری بوده است و از این رو به نظر می‌رسد، مردم آذربایجان در این خطه به نوعی تمام رسوم متداول را حفظ کرده‌اند.

کوتاه سخن آنکه، آتش‌افروزی و گره گشایی از عناصر اصلی رسم‌ها و آیین‌های چهارشنبه سوری در آذربایجان و در این میان تبریزی‌ها است.

 * آیین‌های چهارشنبه‌ سوری در آذربایجان

در هر صورت رسم آتش روشن کردن و پریدن از روی شعله های آتش و خواندن سرودها و اشعاری به هنگام اجرای این آیین نیز در خطه آذربایجان رایج بوده که هنوز نیز ادامه دارد. از سوی، «آتیل – باتیل چرشنبه / بختیم آچیل چرشنبه /  آغیرلیغیم – اوغورلوغوم اودلارا / منیم له هوپولمایان یادلارا / آغیریلیغیم اود اولسون / اوددا یانان یاد اولسون/ اود اوستن آتداناق / هر جفایا قاتداناق / آغیرلیغیم – اوغورلوغوم اودلارا / منیم له هوپولمایان یادللارا /  آتیل – توتول چرشنبه / چیللم توکول چرشنبه / بختیم آچیل چرشنبه» از جمله نغمه ها و اشعاری است، که در موقع پریدن از روی آتش گفته می شود و معنی آن همان« سرخی تو ازمن و زردی من از تو»، است.

* چهارشنبه سوری با طعم وحشت

به هر حال،«پریدن از روی آتش» در گذشته تا به حال از جمله آیین های مهم ایران باستان در چهارشنبه سوری در بین ایرانیان و در راس آنها در میان مردم آذربایجان مرسوم است، اما ادبیات حاکم بر این رسم در دیار آذربایجان، از لطافت و حلاوت ویژه‌ای برخوردار است. تا آنجا که پریدن دختران دم‌بخت از روی آتش، مظهر «بخت‌گشایی» آنها فرض شده است.

استاد شهریار، شاعر معاصر کشورمان در این زمینه چنین سروده است:

قیزلار دییر: آتیل ماتیل چرشنبه / آینه تکین بختیم آچیل چرشنبه

ترجمه فارسی آن: روی آتش دختران، خیزان و پرّان در نوا: / بخت من چون آینه، ای چهارشنبه برگشا

* چهارشنبه سوری به سبک دیروز، امروز و فردا

نکته مهمتر اینکه آجیل چهار شنبه سوری و خشکبار، از مهم‌ترین عناصر و سنن این جشن در تبریز است. اگر دوست و میهمان تازه واردی در این شب داشته باشند، از رسوم است، که خوانچه‌ای آجیل و خشکبار برای او بفرستند.

از دیگر ویژه‌گی‌های رسوم شهروندان تبریز آن است که از بام خانه‌ها به سر عابران آب می‌پاشند. این سنت از آداب کهن ایرانی است و در زمان ساسانیان معمول بوده است، که در جشن نوروز به یکدیگر آب می‌پاشیدند. به طوریکه این رسوم هنوز هم در میان ارمنی‌ها و زرتشتی‌ها چنین رسمی باقی است.

در هر صورت در میدان ارک تبریز هم توپی بود چون توپ مروارید تهران و شیراز که زنان و دختران برای حاجت‌خواهی بدان متوسل می‌شدند. همچنین در شب چهارشنبه سوری، تیراندازی در تبریز از رسوم بسیار متداول بود.

* چهارشنبه سوری خاطرات خوبش را از دست می‌دهد

نکته مهمتر اینکه خالق منظومه «حیدربابایه سلام»؛ استاد محمد حسین شهریار نیز به زیبایی هرچه تمام‌تر آداب و رسوم و به خصوص آئین‌های عید نوروز و چهارشنبه سوری را چنین به نظم کشیده است:

بایرامدی،گئجه گوشی اوخوردی / آداخلی قیز، بیگ جرابین توخوردی/  هرکس شالین بیر باجادان سوخوردی/ آی نه گوزل قایدادی شال ساللاماق / بیگ شالینا بایرامیلیغین باغلاماق!

ترجمه فارسی آن: عید که مرغ شب، آوازش رساند پشت قاف / دختران نامزد، جوراب دامادانه باف / شال‌ها آویزد از هر روزنی و هر شکافی/  وه... چه دلکش باشد این آئین شال آویختن،/  بر کمند شالی داماد عیدی ریختن

**

شال ایستدیم منده ائوده آغلادیم / بیر شال آلوپ تئز شالی باغلادیم / غلام گیله قاشدیم شالی سالادیم / فاطمه خالامنه جوراب باغلادی / خان ننه‌می، یادا سالوپ آغلادی

* خانواده‌ها دلواپس چهارشنبه سوری

ترجمه فارسی آن: بهر شالی خویش را گریان و نالان ساختم / تا گرفتم، بر کمر پیچیده، بیرون تاختم / رفته از بام غلام آن را فرو انداختم / خاله جانم «فاطمه» بر شال من جوراب بست / یاد «خانم‌ننه»، ‌ما جان و دلش را سخت خست

* چهارشنبه سوری، روزی برای ضیافت هیجان و حسرت

نکته مهم‌تر اینکه در برخی از شهرهای آذربایجان چون تبریز، ارومیه، اردبیل، زنجان و ... همه چهارشنبه‌های ماه اسفند هر یک نقش و نام معینی دارند، نخستین چهارشنبه را موله گویند و به شستن و تمیز کردن فرش‌های خانه اختصاص دارد.

بر این اساس نیز دومین چهارشنبه را سوله گویند، در این روز به خرید وسیله‌ها و نیازمندی‌های عید می‌روند. سومین چهارشنبه را گوله گویند و به خیس کردن و کاشتن گندم و عدس و غیره برای سبزه‌های نوروزی اختصاص دارد. چهارمین و آخرین چهارشنبه سال ( چهارشنبه سوری ) را کوله گویند؛ ( کوله در ترکی به معنی کهنه و فرسوده است).

حال سئوالی که این روزها در مورد نحوه برگزار چهارشنبه سوری در جامعه مطرح می‌شود، این است که چرا این سنت دیرین نیاکان ما؛ امروزه یک چالشی برای خانواده‌های تبدیل شده است. آن چه مشخص است این که جشنی که مردم ایران باستان از آن به عنوان چهارشنبه‌سوری یاد می‌کردند، امروزه این ایام و روز به نوعی به چهارشنبه‌سوزی تبدیل شده است.

* کابوسی با طعم چهارشنبه‌سوزی

متاسفانه در دهه‌های اخیر با بی‌مبالاتی‌ها و تحریف آیین و سنت‌ها نیکانمان، این ایام و روز به نوعی به چهارشنبه‌سوزی تبدیل و به جای اینکه این سنت خوب و باستانی ایجاد روحیه نشاط و سور و شادی کند، این مراسم یعنی چهارشنبه سوری به نوعی دغدغه و موجب اضطراب و نگرانی میان خانواده‌ها شده است.

به باور، تحلیلگران و جامعه‌شناسان این عرصه؛ رفتار خشونت‌آمیز و مغایر با عرف و منش جامعه نظیر آنچه که امروزه تحت نام چهارشنبه‌سوری شاهد آن هستیم، در هیچ کدام از این آیین‌ها دیده نمی‌شود. بهتر است بگوییم، کسانی که با منفجر کردن ترقه و پراکندن آتش سلامتی مردم را هدف می‌گیرند، با تن دادن به رفتاری آمیخته به هرج و مرج روحی، آیین چهارشنبه سوری را تحریف کرده‌اند.

* تحریف آیین و سنن نیاکان گذشته؛ چه باید کرد؟

همچنین یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد که تمام آیین‌ها و یادمان‌هایی که مردم ایران در هنگامه‌های گوناگون بر پا می‌داشتند و بخشی از آنها همچنان در فرهنگ این سرزمین پایدار شده است، با منش، اخلاق و خرد نیاکان ما در آمیخته بود و در همه آنها، اعتقاد به پروردگار، امید به زندگی، نبرد با اهریمنان، در قالب نمادها، نمایش‌ها و آیین‌های گوناگون نمایشی گنجانده شده بود.

در مجموع، با نگاهی تحلیلی می‌توان از منظر این کارشناسان این گونه دریافت کرد، که با وجود فلسفه درست چهارشنبه‌سوری، این جشن در برخی موارد و در آستانه سال نو بسیاری از خانواده‌ها را داغدار کرده یا با جراحت‌های بسیار سنگین موجب حسرت همیشگی شده، حسرتی که تا ابد زخمی بر پیکره افراد وارد کرده است.

175 مرد و 47 زن اورژانسی در آذربایجان شرقی

مسئول روابط عمومی اورژانس آذربایجان‌شرقی گفت: در مراسم چهارشنبه‌سوری سال گذشته 222 نفر صرفا از طریق مراکز اورژانس استان پذیرش شده‌اند.

حبیب حسینقلی‌زاده افزود: از این تعداد 175 نفر مرد و 47 نفر زن بودند که در مجموع این افراد در 222 ناحیه دچار مصدومت شدند.

وی بیشترین صدمه را در این حوادث مربوط به نواحی چشم، دست و صورت اعلام کرد و اظهار داشت: خوشبختانه سال گذشته فوتی و قطع عضو نداشتیم.

حسینقلی‌زاده با اشاره به نبود مورد فوتی در لحظه وقوع این حوادث اضافه کرد: مورد فوتی توسط اورژانس و در مراحلی که مصدومان توسط اورژانس پذیرش شده‌اند در استان و در چهارشنبه‌سوری سال گذشته به ثبت نرسیده است.

این مقام مسئول در حوزه بهداشت و درمان آذربایجان‌شرقی این آمار و ارقام را بیان کننده بخشی از اتفاقات رخ داده بر اثر جشن‌های چهارشنبه سوری عنوان کرد و تاکید کرد: این جشن‌ها اتفاقات و صدمات پشت پرده‌ای نیز دارند که شاید در هیچ آمار و ارقامی گنجانده نمی‌شوند اما نباید به سادگی از کنار آنها گذشت.

وی احتمال سقط جنین برای مادران باردار، سکته قلبی برای بیماران با سابقه بیماری‌های قلبی،‌ افزایش فشار خون بیماران دارای فشار خون،‌ تشنج کودکان و … را از جمله مواردی عنوان کرد که می‌تواند در اثر ترس و یا شکه شدن به دلیل صدای گوش خراش و ترسناک مواد منفجره برای هموطنانمان اتفاق بیفتد.

حسینقی‌زاده همچنین توصیه‌هایی نیز به هموطنان به منظور سرعت بخشی به مصدومان حوادث یاد شده داشت و تصریح کرد: هموطنان دادن مسیر به آمبولانس‌های اورژانس را بر تمامی امور خود ارجح دانسته و مطمئن باشند که جان یک شهروند بسته به زودتر و به موقع رسیدن این خودروی امدادی است.

مسئول روابط عمومی اورژانس آذربایجان‌شرقی بحث سوختگی در جشن‌های پایان سال را نیز یادآور شد و گفت: در صورت مصدومیت از نوع سوختگی درجه 3 که با حالت سیاهی پوست قابل تشخیص است به هیچ عنوان افراد عادی برای کمک به مصدوم از جمله درآوردن لباس‌هایش اقدام نکنند بلکه در اولین فرصت مصدوم را به نزدیک‌ترین مرکز بهداشتی انتقال دهند و در سوختگی‌های درجه 1 و 2 که با حالت قرمزی و تاول پوست همراه است با مواد سرد کننده از جمله آب درجه اندامی را که دچار سوختگی شده اند پایین بیاورند تا اورژانس و اقدامات بهداشتی برای مصدوم صورت گیرد.

وی تاکید کرد: هموطنان در مراسم و جشن‌های پایان سال به یاد داشته باشند که دلخوشی کوچ آنها صدمات جبران‌ناپذیری را به دیگران می‌زند.

* پلیس مخالف شادی مردم نیست با رعایت خطوط قرمز

فرمانده انتظامی آذربایجان‌شرقی با تاکید بر اینکه پلیس مخالف شادی مردم نیست، گفت: پلیس با مخلان نظم و امنیت در چهارشنبه آخر سال برخورد جدی می‌کند و بازداشت شدگان تا پایان تعطیلات نوروزی در بازداشت بسر خواهند برد.

سردار محسن حسن‌خانی گفت: پلیس با شادی مردم مخالفتی ندارد اما باید این شادی‌ها معقول و منطقی باشد و خطوط قرمز را رعایت کند.

وی تصریح کرد: پلیس با افرادی که اقدام به سد راه مردم، بستن خیابان‌ها، ایجاد آلودگی صوتی، مزاحمت به نوامیس مردم، پرتاب مواد محترقه به زیر دست و پای مردم کنند به شدت برخورد می‌کند.

فرمانده نیروی انتظامی آذربایجان‌شرقی تصریح کرد: با هماهنگی‌های انجام شده با مراجع قضایی کسانی که در این روز دستگیر شوند تا پایان تعطیلات نوروزی در بازداشت خواهند ماند و خودروهای توقیفی نیز تا پایان تعطیلات در پارکینگ پلیس خواهند ماند.

* چهارشنبه سوری یا چهارشنبه سوزی

در هر صورت، یکی از مهم‌ترین نکته‌هایی که در پایان می‌توان به آن اشاره کرد، اینکه جشن نوروز نزدیک به سه هزار سال است، که با همه آداب و رسوم زیبایش در سرزمین ایران و دیگر سرزمین‌های کشورهای همسایه و مسلمان برقرار است.

از سویی، این جشن یکی از کهن‌ترین جشن‌های به جا مانده از دوران باستان و خاستگاه آن در ایران باستان است، به طوریکه، در حال حاضر بیش از 400 میلیون نفر در سراسر دنیا آن را جشن می‌گیرند. با این وجود؛ نوروز را در بیشتر کشورهای خاورمیانه، آسیای میانه، قفقاز، شبه قاره هند و بالکان از جمله کشورهای چون ایران، افغانستان، تاجیکستان، ترکمنستان، ترکیه، جمهوری آذربایجان، قرقیزستان، قزاقستان، ازبکستان، پاکستان، عراق و ...؛ جشن می‌گیرند.

بر همین اساس تاکید این جشن بر نوع‌دوستی، مهربانی و مهرورزی در میان جهانیان، باعث شده، که سازمان ملل و دیگر کشورها به نوروز اهمیت و بهای بیشتری بدهند و از این رو، این عید در مهر 88، توسط سازمان علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو)، به عنوان میراث جهانی، ثبت جهانی شود.

* نگارنده: موسی کاظم‌زاده